Tội lập quỹ trái phép: Dấu hiệu và mức hình phạt

Tội lập quỹ trái phép: Dấu hiệu và mức hình phạt

Nghe bài viết · 15 phút · Giọng đọc tạo bằng AI từ giọng Nhà đào tạo

Biên tập: Luật Sư 11 · Cập nhật 22/11/2026 · Đọc 17 phút

Tội lập quỹ trái phép gắn với việc lợi dụng chức vụ, quyền hạn để lập quỹ trái pháp luật và sử dụng quỹ đó. Khoản 1 Điều 205 Bộ luật Hình sự 2015 xác định trường hợp bị xử lý dựa trên thiệt hại cho tài sản Nhà nước hoặc việc đã bị xử lý kỷ luật mà còn vi phạm.

Tội lập quỹ trái phép được quy định như thế nào?

Tội lập quỹ trái phép được quy định tại Điều 205 Bộ luật Hình sự 2015, với dấu hiệu trung tâm là lợi dụng chức vụ, quyền hạn để lập và sử dụng quỹ trái quy định. Không thể chỉ dựa vào tên gọi của quỹ hoặc việc có một khoản tiền để kết luận một người phạm tội.

Khoản 1 Điều 205 Bộ luật Hình sự 2015 quy định nguyên văn:

“Người nào lợi dụng chức vụ, quyền hạn lập quỹ trái quy định của pháp luật và đã sử dụng quỹ đó gây thiệt hại cho tài sản của Nhà nước từ 50.000.000 đồng đến dưới 200.000.000 đồng hoặc đã bị xử lý kỷ luật về hành vi này mà còn vi phạm, thì bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm.”

Quy định này cần được đọc theo toàn bộ chuỗi hành vi và điều kiện, không tách riêng cụm “lập quỹ” khỏi việc lợi dụng chức vụ, quyền hạn và sử dụng quỹ.

Chẳng hạn, việc phát hiện một khoản thu chưa rõ mục đích mới là thông tin cần kiểm tra. Muốn đánh giá trách nhiệm hình sự, tức trách nhiệm của người thực hiện hành vi phạm tội theo quy định của Bộ luật Hình sự 2015, phải đối chiếu những dấu hiệu cụ thể của điều luật.

Tên gọi như quỹ nội bộ, quỹ hỗ trợ hay khoản đóng góp không tự quyết định tính hợp pháp. Điều cần làm rõ là người nào lập quỹ, dựa vào chức vụ hoặc quyền hạn gì, quỹ trái quy định ở đâu và đã được sử dụng như thế nào.

Những dấu hiệu nào cần kiểm tra khi xác định hành vi phạm tội?

Việc xác định tội lập quỹ trái phép cần kiểm tra hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn, việc lập và sử dụng quỹ, cùng điều kiện về thiệt hại hoặc xử lý kỷ luật. Các dấu hiệu phải được xem xét trong mối liên hệ với nhau.

Trình tự ba bước rà soát dấu hiệu tội lập quỹ trái phép theo khoản 1 Điều 205
Ba bước đối chiếu dấu hiệu của điều luật

Người thực hiện có lợi dụng chức vụ, quyền hạn không?

Lợi dụng chức vụ, quyền hạn được hiểu ở đây là sử dụng vị trí hoặc quyền được giao để thực hiện việc lập quỹ trái quy định. Khoản 1 Điều 205 Bộ luật Hình sự 2015 không mô tả hành vi lập quỹ tách rời dấu hiệu này.

Vì vậy, khi rà soát một vụ việc, cần phân biệt người quyết định lập quỹ với người chỉ tiếp nhận thông tin hoặc thực hiện công việc liên quan. Chức danh trên giấy tờ là thông tin cần xem xét, nhưng vẫn phải làm rõ hành vi thực tế.

Những tài liệu có thể giúp nhận diện diễn biến gồm quyết định phân công công việc, nội dung chỉ đạo, chứng từ thu chi và thông tin về người phê duyệt. Đây là gợi ý rà soát thực tế, không phải danh mục hồ sơ bắt buộc được Điều 205 Bộ luật Hình sự 2015 quy định.

Quỹ có được lập trái quy định và đã sử dụng không?

Khoản 1 Điều 205 Bộ luật Hình sự 2015 đề cập cả việc “lập quỹ trái quy định của pháp luật” và “đã sử dụng quỹ đó”. Bởi vậy, chỉ nhận thấy có quỹ nhưng chưa làm rõ việc sử dụng thì chưa đủ cơ sở kết luận đã thỏa mãn toàn bộ mô tả này.

Cần tách biệt các câu hỏi: tiền được đưa vào quỹ từ đâu, ai quản lý, ai quyết định chi và khoản tiền đã được dùng cho việc gì. Mỗi câu hỏi giúp xác định một phần diễn biến, tránh gộp mọi người có tên trong chứng từ thành người cùng thực hiện hành vi.

Điều kiện về thiệt hại hoặc xử lý kỷ luật được hiểu ra sao?

Xử lý kỷ luật trong trường hợp này là việc người thực hiện đã bị xử lý về chính hành vi mà điều luật đề cập. Cụm “đã bị xử lý kỷ luật về hành vi này mà còn vi phạm” không đồng nghĩa với việc từng bị kỷ luật vì bất kỳ lý do nào.

Khi đánh giá tội lập quỹ trái phép, có thể rà soát theo trình tự:

  1. Xác định hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn để lập quỹ trái quy định theo khoản 1 Điều 205 Bộ luật Hình sự 2015.
  2. Làm rõ việc quỹ đã được sử dụng và thiệt hại cho tài sản Nhà nước theo khoản 1 Điều 205 Bộ luật Hình sự 2015.
  3. Kiểm tra việc đã bị xử lý kỷ luật về hành vi này mà còn vi phạm nếu xem xét theo trường hợp đó tại khoản 1 Điều 205 Bộ luật Hình sự 2015.

Không nên bỏ qua nhánh đã bị kỷ luật mà còn vi phạm khi đánh giá một vụ việc có thiệt hại thấp hoặc chưa xác định rõ thiệt hại.

Thiệt hại cho tài sản Nhà nước có phải là toàn bộ số tiền trong quỹ?

Số tiền có trong quỹ và thiệt hại cho tài sản Nhà nước là những thông tin cần phân biệt khi áp dụng Điều 205 Bộ luật Hình sự 2015. Điều luật sử dụng mức thiệt hại để phân hóa hình phạt, không quy định lấy toàn bộ số dư quỹ làm thiệt hại trong mọi trường hợp.

Thanh tra viên đứng bên bàn gỗ, chia chứng từ chi thành hai chồng cao thấp khác nhau
Phân loại chứng từ chi để tách phần thiệt hại thực tế

Với tội lập quỹ trái phép, cần làm rõ tài sản Nhà nước nào bị thiệt hại và việc sử dụng quỹ liên quan thế nào đến thiệt hại đó. Chỉ nêu tổng tiền đã thu hoặc tổng tiền đã chi chưa giải thích được đầy đủ nội dung cần đối chiếu.

Ví dụ minh họa (giả định): Người có chức vụ lập một quỹ trái quy định và đã sử dụng tiền trong quỹ. Khi kiểm tra, hồ sơ mới thể hiện tổng số tiền từng đi qua quỹ, chưa làm rõ phần thiệt hại cho tài sản Nhà nước. Trường hợp này cần tiếp tục làm rõ thiệt hại thay vì mặc nhiên coi toàn bộ tiền trong quỹ là khoản thiệt hại.

Điều 205 Bộ luật Hình sự 2015 không nêu phương pháp tính thiệt hại cụ thể. Vì vậy, không thể từ điều luật này tự suy ra công thức tính hoặc khẳng định khoản chi nào cũng đương nhiên được cộng vào thiệt hại.

Tội lập quỹ trái phép có những mức hình phạt nào?

Điều 205 Bộ luật Hình sự 2015 quy định hình phạt theo tính chất hành vi và mức thiệt hại, đồng thời quy định các hình phạt bổ sung. Khung hình phạt là phạm vi loại hình phạt và mức hình phạt mà điều luật đặt ra cho một nhóm trường hợp phạm tội.

Ba khung hình phạt chính của tội lập quỹ trái phép theo Điều 205 Bộ luật Hình sự 2015
Hình phạt tăng dần theo khoản 1, 2, 3 Điều 205

Bảng dưới đây giúp phân biệt các nhóm, còn mức tiền và thời hạn được trình bày riêng kèm căn cứ:

Nhóm trường hợpDấu hiệu cần đối chiếuHình phạt được quy định
Trường hợp cơ bảnĐủ dấu hiệu về hành vi và điều kiện xử lýPhạt tiền hoặc cải tạo không giam giữ
Trường hợp có yếu tố làm tăng mức xử lýThủ đoạn trốn kiểm soát, mục đích vi phạm khác hoặc thiệt hại ở mức tương ứngPhạt tiền hoặc phạt tù
Trường hợp thiệt hại ở mức cao nhất của điều luậtThiệt hại cho tài sản Nhà nước đạt ngưỡng tương ứngPhạt tù
Hình phạt bổ sungÁp dụng đối với người phạm tội theo điều luậtCấm đảm nhiệm chức vụ, hành nghề hoặc làm công việc nhất định; có thể phạt tiền

Hình phạt đối với trường hợp cơ bản

Người thuộc trường hợp gây thiệt hại cho tài sản Nhà nước từ 50.000.000 đồng đến dưới 200.000.000 đồng hoặc đã bị xử lý kỷ luật về hành vi này mà còn vi phạm có thể bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng hoặc cải tạo không giam giữ đến 03 năm theo khoản 1 Điều 205 Bộ luật Hình sự 2015.

Phạt tiền là hình phạt buộc người phạm tội chịu một khoản tiền theo mức được quyết định. Cải tạo không giam giữ là hình phạt không cách ly người bị kết án bằng việc chấp hành hình phạt tù.

Từ “hoặc” trong quy định thể hiện các lựa chọn hình phạt, không phải yêu cầu đồng thời áp dụng tất cả hình phạt nêu tại khoản này.

Hình phạt khi có thủ đoạn, mục đích hoặc mức thiệt hại tương ứng

Người phạm tội thuộc trường hợp tại khoản 2 Điều 205 Bộ luật Hình sự 2015 bị phạt tiền từ 100.000.000 đồng đến 500.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm.

Các trường hợp gồm dùng thủ đoạn xảo quyệt để trốn tránh việc kiểm soát; lập quỹ để thực hiện hành vi vi phạm pháp luật khác; hoặc gây thiệt hại cho tài sản Nhà nước từ 200.000.000 đồng đến dưới 1.000.000.000 đồng theo các điểm a, b và c khoản 2 Điều 205 Bộ luật Hình sự 2015.

Phạt tù là hình phạt buộc người bị kết án chấp hành việc giam giữ trong thời hạn được quyết định. Không nên hiểu rằng trường hợp thuộc khoản này luôn bị phạt tù, bởi điều luật còn quy định lựa chọn phạt tiền.

Hình phạt khi thiệt hại đạt ngưỡng cao nhất

Người phạm tội lập quỹ trái phép gây thiệt hại cho tài sản Nhà nước từ 1.000.000.000 đồng trở lên bị phạt tù từ 05 năm đến 10 năm theo khoản 3 Điều 205 Bộ luật Hình sự 2015.

Khác với các khoản trước, khoản này chỉ quy định phạt tù, không nêu lựa chọn phạt tiền thay thế.

Hình phạt bổ sung

Hình phạt bổ sung là hình phạt được áp dụng thêm bên cạnh hình phạt chính. Người phạm tội còn bị cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm, có thể bị phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng theo khoản 4 Điều 205 Bộ luật Hình sự 2015.

Cấm đảm nhiệm chức vụ, hành nghề hoặc làm công việc nhất định là việc không cho người bị kết án thực hiện chức vụ, nghề hoặc công việc thuộc phạm vi bị cấm. Cần phân biệt cách diễn đạt bắt buộc “còn bị cấm” với cách diễn đạt có tính lựa chọn “có thể bị phạt tiền”.

Những trường hợp nào làm tăng mức xử lý?

Thủ đoạn trốn tránh kiểm soát, mục đích thực hiện vi phạm khác và mức thiệt hại là các yếu tố phân hóa hình phạt của tội lập quỹ trái phép. Tình tiết định khung là dấu hiệu được điều luật dùng để xác định khung hình phạt tương ứng.

Điểm a khoản 2 Điều 205 Bộ luật Hình sự 2015 đề cập việc dùng thủ đoạn xảo quyệt để trốn tránh kiểm soát. Điều luật không liệt kê cụ thể mọi thủ đoạn, nên không thể tự động gắn dấu hiệu này cho bất kỳ sai sót chứng từ nào.

Điểm b khoản 2 Điều 205 Bộ luật Hình sự 2015 đề cập trường hợp để thực hiện hành vi vi phạm pháp luật khác. Cần làm rõ mục đích của việc lập, sử dụng quỹ, thay vì suy đoán chỉ từ tên khoản chi.

Yếu tố thiệt hại được quy định tại điểm c khoản 2 và khoản 3 Điều 205 Bộ luật Hình sự 2015. Khi đối chiếu, cần sử dụng thiệt hại cho tài sản Nhà nước đã được làm rõ, không thay bằng số tiền dự kiến thu hoặc tên gọi một khoản ngân sách.

Người chỉ làm theo chỉ đạo có thể là đồng phạm không?

Người làm theo chỉ đạo có thể được xem xét về đồng phạm nếu cố ý cùng thực hiện tội phạm; không thể kết luận chỉ vì người đó có tham gia công việc liên quan. Đồng phạm là trường hợp có hai người trở lên cố ý cùng thực hiện một tội phạm theo khoản 1 Điều 17 Bộ luật Hình sự 2015.

Người quản lý mặc vest xanh đưa tập hồ sơ cho nữ nhân viên đang cầm bút cân nhắc
Nhân viên cân nhắc trước khi nhận hồ sơ theo chỉ đạo

Đối với tội lập quỹ trái phép, cần làm rõ người liên quan biết gì, làm gì và có cố ý cùng thực hiện hành vi phạm tội hay không.

Khoản 3 Điều 17 Bộ luật Hình sự 2015 phân biệt các vai trò:

  • Người thực hành là người trực tiếp thực hiện tội phạm.
  • Người tổ chức là người chủ mưu, cầm đầu, chỉ huy việc thực hiện tội phạm.
  • Người xúi giục là người kích động, dụ dỗ, thúc đẩy người khác thực hiện tội phạm.
  • Người giúp sức là người tạo điều kiện tinh thần hoặc vật chất cho việc thực hiện tội phạm.

Phạm tội có tổ chức là hình thức đồng phạm có sự câu kết chặt chẽ giữa những người cùng thực hiện tội phạm, theo khoản 2 Điều 17 Bộ luật Hình sự 2015. Có người cùng tham gia chưa đồng nghĩa đương nhiên có tổ chức.

Khoản 4 Điều 17 Bộ luật Hình sự 2015 còn quy định người đồng phạm không phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi vượt quá của người thực hành. Hành vi vượt quá ở đây là phần hành vi người thực hành thực hiện vượt khỏi phạm vi cố ý cùng thực hiện của những người đồng phạm.

Có phải lập quỹ trái phép luôn đồng nghĩa với chiếm đoạt tài sản?

Tội lập quỹ trái phép không được Điều 205 Bộ luật Hình sự 2015 mô tả bằng dấu hiệu bắt buộc là chiếm đoạt tài sản. Chiếm đoạt được hiểu là hành vi lấy tài sản của chủ thể khác để chiếm giữ như tài sản của mình.

Điều luật tập trung vào việc lợi dụng chức vụ, quyền hạn để lập quỹ trái quy định, sử dụng quỹ và các điều kiện xử lý tương ứng. Vì thế, câu hỏi cần làm rõ không chỉ là có ai lấy tiền cho cá nhân hay không.

Ngược lại, nếu vụ việc có dấu hiệu lấy tài sản cho cá nhân, cũng không nên vội kết luận chỉ áp dụng Điều 205 Bộ luật Hình sự 2015. Muốn phân biệt với tội danh khác phải có căn cứ pháp lý và tình tiết tương ứng; điều luật này không đủ để lập bảng so sánh đầy đủ với tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản.

Người đọc quan tâm đến một tội danh khác có thể tham khảo bài về việc trả tiền khắc phục trong vụ lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Không nên chuyển kết luận của vụ việc thuộc tội danh khác sang trường hợp đang xem xét.

Người liên quan nên rà soát và phòng ngừa rủi ro thế nào?

Người liên quan nên làm rõ dòng tiền, người quyết định và việc sử dụng quỹ trước khi đưa ra nhận định về tội lập quỹ trái phép. Các gợi ý rà soát dưới đây là cách chuẩn bị thông tin, không phải thủ tục bắt buộc do Điều 205 Bộ luật Hình sự 2015 quy định.

Danh sách thông tin người liên quan nên tập hợp khi rà soát việc lập và sử dụng quỹ
Gợi ý chuẩn bị thông tin, không phải thủ tục bắt buộc
  • Tập hợp tài liệu thể hiện nguồn tiền, mục đích thu và người quản lý quỹ.
  • Sắp xếp chứng từ chi để phân biệt khoản đã sử dụng với khoản còn giữ.
  • Ghi nhận người đề xuất, chỉ đạo, phê duyệt và trực tiếp thực hiện từng công việc.
  • Kiểm tra nội dung xử lý kỷ luật trước đây nếu có, tránh nhầm với vi phạm khác.
  • Tách thông tin đã có chứng từ khỏi thông tin mới chỉ là lời kể hoặc suy đoán.

Ở góc độ phòng ngừa, cơ quan, tổ chức có thể rà soát cơ chế phê duyệt việc lập quỹ và kiểm soát thu chi. Việc đặt tên quỹ theo mục đích tích cực không thay thế cho việc kiểm tra tính phù hợp với pháp luật.

Nếu phát sinh câu hỏi về tố tụng, người đọc có thể xem riêng nội dung có bị tạm giam ngay khi bị khởi tố không. Khởi tố là việc cơ quan có thẩm quyền chính thức xác lập việc xử lý vụ án hoặc người bị cho là thực hiện tội phạm; tạm giam là biện pháp tạm thời cách ly người bị áp dụng trong quá trình tố tụng.

Bài về quy trình điều tra và truy tố tội đánh bạc là nội dung tham khảo riêng, không thay thế việc đối chiếu dấu hiệu của hành vi lập quỹ.

Câu hỏi thường gặp

Các câu hỏi về tội lập quỹ trái phép cần được trả lời theo đúng từng điều kiện của điều luật, tránh suy luận từ một tình tiết riêng lẻ.

Thiệt hại thấp hơn ngưỡng cơ bản thì chắc chắn không bị xử lý?

Không thể khẳng định như vậy. Khoản 1 Điều 205 Bộ luật Hình sự 2015 còn quy định trường hợp đã bị xử lý kỷ luật về hành vi này mà còn vi phạm, nên cần kiểm tra đầy đủ dấu hiệu thay vì chỉ nhìn vào thiệt hại.

Có bệnh tâm thần thì đương nhiên không chịu trách nhiệm hình sự?

Không. Điều 21 Bộ luật Hình sự 2015 quy định người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong khi đang mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình thì không phải chịu trách nhiệm hình sự. Điều kiện là bệnh làm mất khả năng tương ứng tại thời điểm thực hiện hành vi.

Có thể vừa bị cấm đảm nhiệm chức vụ vừa bị phạt tiền bổ sung không?

Có thể. Khoản 4 Điều 205 Bộ luật Hình sự 2015 quy định người phạm tội còn bị cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định và có thể bị phạt tiền bổ sung.

Hoàn trả tiền đã sử dụng có đương nhiên làm mất trách nhiệm không?

Điều 205 Bộ luật Hình sự 2015 không quy định việc hoàn trả tiền tự động làm mất trách nhiệm hình sự. Vì vậy, không thể chỉ dựa vào việc đã hoàn trả để khẳng định người liên quan không còn bị xem xét về hành vi đã thực hiện.

Căn cứ pháp lý

Luật Sư 11 hỗ trợ tư vấn hành vi lập quỹ trái phép

Luật Sư 11 hỗ trợ đối chiếu diễn biến vụ việc với dấu hiệu pháp lý, rà soát tài liệu về việc lập, quản lý, sử dụng quỹ và vai trò của từng người. Nếu đang cần làm rõ nguy cơ bị xem xét về tội lập quỹ trái phép, bạn có thể liên hệ để được tư vấn trên cơ sở hồ sơ và tình tiết cụ thể.

Thông tin mang tính tham khảo, cập nhật đến 22/11/2026. Mỗi vụ việc cần luật sư xem hồ sơ cụ thể.

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Call Now Button Zalo