Tội phạm chiến tranh: Dấu hiệu và hình phạt cần biết

Tội phạm chiến tranh: Dấu hiệu và hình phạt cần biết

Nghe bài viết · 15 phút · Giọng đọc tạo bằng AI từ giọng Nhà đào tạo

Biên tập: Luật Sư 11 · Cập nhật 22/11/2026 · Đọc 18 phút

Tội phạm chiến tranh được quy định tại Điều 423 Bộ luật Hình sự 2015, áp dụng với người ra lệnh hoặc trực tiếp thực hiện những hành vi được điều luật liệt kê trong thời kỳ chiến tranh. Trường hợp bị ép buộc hoặc thi hành mệnh lệnh cấp trên có quy định hình phạt riêng tại khoản 2 Điều 423 Bộ luật Hình sự 2015.

Tội phạm chiến tranh được hiểu như thế nào?

Tội phạm chiến tranh là hành vi được mô tả tại Điều 423 Bộ luật Hình sự 2015, gắn với thời kỳ chiến tranh và việc ra lệnh hoặc trực tiếp thực hiện những hành vi mà điều luật quy định. Người đọc cần xem xét đồng thời hoàn cảnh xảy ra hành vi, nội dung hành vi và cách thức người đó tham gia.

Khoản 1 Điều 423 Bộ luật Hình sự 2015 quy định nguyên văn:

“Người nào trong thời kỳ chiến tranh mà ra lệnh hoặc trực tiếp tiến hành việc giết hại dân thường, người bị thương, tù binh, cướp phá tài sản, tàn phá các nơi dân cư, sử dụng các phương tiện hoặc phương pháp chiến tranh bị cấm hoặc thực hiện hành vi khác vi phạm nghiêm trọng pháp luật quốc tế hoặc các điều ước quốc tế mà Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ký kết hoặc tham gia, thì bị phạt tù từ 10 năm đến 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình.”

Căn cứ: khoản 1 Điều 423 Bộ luật Hình sự 2015.

Ở đây, “tội phạm” được hiểu theo khái niệm tại khoản 1 Điều 8 Bộ luật Hình sự 2015: hành vi nguy hiểm cho xã hội, được Bộ luật quy định, do chủ thể được điều luật xác định thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm những quan hệ được pháp luật bảo vệ và phải bị xử lý hình sự.

Vì vậy, việc gọi một hành vi là tội phạm chiến tranh phải dựa vào các dấu hiệu pháp luật quy định, không thể chỉ dựa vào mức độ gây phẫn nộ hoặc cách gọi trong thông tin được lan truyền.

Những dấu hiệu nào cần kiểm tra khi xem xét hành vi?

Việc xem xét tội phạm chiến tranh cần bắt đầu từ yếu tố “trong thời kỳ chiến tranh”, hành vi cụ thể và việc người liên quan ra lệnh hay trực tiếp tiến hành. Đây là những nội dung thể hiện trực tiếp tại khoản 1 Điều 423 Bộ luật Hình sự 2015.

Bốn bước kiểm tra dấu hiệu tội phạm chiến tranh theo Điều 423 Bộ luật Hình sự
Trình tự đối chiếu hành vi với Điều 423

“Dấu hiệu cấu thành tội phạm” là những đặc điểm pháp lý dùng để đối chiếu một hành vi với tội danh được quy định. Với phạm vi Điều 423 Bộ luật Hình sự 2015, có thể kiểm tra theo trình tự:

  1. Xác định hành vi có diễn ra trong thời kỳ chiến tranh hay không, theo khoản 1 Điều 423 Bộ luật Hình sự 2015.
  2. Xác định người liên quan có ra lệnh hoặc trực tiếp tiến hành hành vi hay không, theo khoản 1 Điều 423 Bộ luật Hình sự 2015.
  3. Đối chiếu hành vi với các nhóm được liệt kê, như giết hại người được điều luật nêu, cướp phá tài sản hoặc sử dụng phương tiện chiến tranh bị cấm, theo khoản 1 Điều 423 Bộ luật Hình sự 2015.
  4. Kiểm tra tình tiết bị ép buộc hoặc thi hành mệnh lệnh cấp trên để xem xét quy định riêng tại khoản 2 Điều 423 Bộ luật Hình sự 2015.

Không nên tự bổ sung những điều kiện mà Điều 423 Bộ luật Hình sự 2015 không nêu, chẳng hạn một mức thiệt hại tài sản tối thiểu hoặc một số lượng nạn nhân bắt buộc.

Khoản 2 Điều 8 Bộ luật Hình sự 2015 cũng quy định rằng hành vi tuy có dấu hiệu của tội phạm nhưng tính chất nguy hiểm cho xã hội không đáng kể thì không phải là tội phạm và được xử lý bằng biện pháp khác. Tuy nhiên, không thể mặc nhiên áp dụng nhận định này cho hành vi cụ thể nếu chưa xem xét đầy đủ tính chất của hành vi.

Những hành vi nào được Điều luật liệt kê?

Điều 423 Bộ luật Hình sự 2015 liệt kê các hành vi xâm hại con người, tài sản, nơi dân cư và việc sử dụng phương tiện hoặc phương pháp chiến tranh bị cấm. Điều luật còn đề cập hành vi khác vi phạm nghiêm trọng pháp luật quốc tế hoặc các điều ước quốc tế mà Việt Nam ký kết hoặc tham gia.

Các nhóm hành vi cần được phân biệt như sau:

Nhóm hành viNội dung cần đối chiếuĐiều cần tránh suy diễn
Giết hại con ngườiDân thường, người bị thương, tù binhKhông bỏ qua đối tượng bị xâm hại
Cướp phá tài sảnHành vi cướp phá trong hoàn cảnh điều luật quy địnhKhông tự đặt ngưỡng giá trị tài sản
Tàn phá nơi dân cưHành vi tác động đến các nơi dân cưKhông đồng nhất mọi thiệt hại với hành vi tàn phá
Sử dụng phương tiện, phương pháp bị cấmTính chất bị cấm của phương tiện hoặc phương phápKhông tự lập danh mục cấm
Hành vi vi phạm nghiêm trọng khácNội dung pháp luật quốc tế hoặc điều ước liên quanKhông kết luận chỉ từ tên gọi của hành vi

Bảng trên giúp nhận diện hướng đối chiếu, không thay thế việc xác định tình tiết cụ thể theo khoản 1 Điều 423 Bộ luật Hình sự 2015.

Ví dụ minh họa (giả định): Trong thời kỳ chiến tranh, một người ra lệnh giết hại dân thường. Khi xem xét tội phạm chiến tranh, cần đối chiếu cả việc ra lệnh, đối tượng bị giết hại và hoàn cảnh thực hiện với khoản 1 Điều 423 Bộ luật Hình sự 2015.

Nếu cần tìm hiểu riêng hành vi giết người, bạn có thể đọc bài phân tích tội giết người và hình phạt liên quan. Việc lựa chọn tội danh vẫn phải căn cứ tình tiết và quy định tương ứng, không chỉ dựa vào việc có người tử vong.

Người ra lệnh có bị xem xét như người trực tiếp thực hiện không?

Người ra lệnh thuộc nhóm người được khoản 1 Điều 423 Bộ luật Hình sự 2015 đề cập, dù không trực tiếp tiến hành hành vi. Tuy nhiên, việc cùng nằm trong một quy định không có nghĩa mọi người liên quan đều nhận mức hình phạt giống nhau.

Điều luật sử dụng cụm từ “ra lệnh hoặc trực tiếp tiến hành”. Vì vậy, khi xem xét tội phạm chiến tranh, không thể chỉ tập trung vào người trực tiếp thực hiện rồi bỏ qua người ra lệnh.

Các thông tin cần làm rõ gồm nội dung mệnh lệnh, hành vi mà mệnh lệnh hướng tới và việc người liên quan trực tiếp thực hiện những gì. Đây là những dữ kiện giúp đối chiếu với cách mô tả hành vi tại khoản 1 Điều 423 Bộ luật Hình sự 2015.

Ngược lại, không thể chỉ từ chức vụ, vị trí hoặc quan hệ cấp trên, cấp dưới mà kết luận một người đã ra lệnh phạm tội. Kết luận cần gắn với hành vi thực tế, thay vì suy đoán từ danh xưng.

Ví dụ minh họa (giả định): Trong thời kỳ chiến tranh, một người ra lệnh cướp phá tài sản và một người khác trực tiếp thực hiện mệnh lệnh đó. Việc xem xét từng người phải làm rõ hành vi tương ứng; riêng tình tiết thi hành mệnh lệnh cấp trên còn cần đối chiếu khoản 2 Điều 423 Bộ luật Hình sự 2015.

Hình phạt đối với tội phạm chiến tranh được quy định ra sao?

Người thuộc trường hợp thông thường có thể bị áp dụng hình phạt tù có thời hạn, tù chung thân hoặc tử hình; người phạm tội do bị ép buộc hoặc thi hành mệnh lệnh cấp trên thuộc quy định riêng. Căn cứ áp dụng nằm tại khoản 1 và khoản 2 Điều 423 Bộ luật Hình sự 2015.

So sánh hình phạt tội phạm chiến tranh tại khoản 1 và khoản 2 Điều 423
Hai trường hợp hình phạt theo Điều 423 Bộ luật Hình sự 2015

“Hình phạt” là chế tài mà điều luật quy định đối với người phạm tội; “khung hình phạt” là phạm vi hoặc các loại hình phạt dành cho trường hợp được điều luật mô tả.

Cụ thể:

  • Người phạm tội thuộc khoản 1 Điều 423 Bộ luật Hình sự 2015 bị phạt tù từ 10 năm đến 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình.
  • Người phạm tội trong trường hợp do bị ép buộc hoặc do thi hành mệnh lệnh của cấp trên bị phạt tù từ 10 năm đến 20 năm theo khoản 2 Điều 423 Bộ luật Hình sự 2015.

Tội phạm chiến tranh vì vậy không có một mức phạt duy nhất áp dụng cho mọi trường hợp. Cần phân biệt quy định về hình phạt với kết luận mức phạt cụ thể dành cho một người.

Điều 423 Bộ luật Hình sự 2015 không liệt kê riêng các tình tiết định khung tăng nặng. “Tình tiết định khung” là tình tiết mà điều luật dùng để xác định một khung hình phạt riêng. Do đó, không nên tự lập danh sách tình tiết tăng nặng rồi trình bày như nội dung của điều luật này.

Bạn cũng có thể tham khảo bài viết về tội giết người và mức hình phạt điển hình để tìm hiểu một tội danh khác; không lấy khung hình phạt của tội đó áp sang Điều 423 Bộ luật Hình sự 2015.

Thi hành mệnh lệnh cấp trên có được loại trừ trách nhiệm không?

Khoản 2 Điều 423 Bộ luật Hình sự 2015 không quy định người thi hành mệnh lệnh cấp trên đương nhiên không phải chịu trách nhiệm. Điều luật đặt trường hợp phạm tội do thi hành mệnh lệnh cấp trên hoặc do bị ép buộc vào một quy định hình phạt riêng.

Nội dung nguyên văn là:

“Phạm tội trong trường hợp do bị ép buộc hoặc do thi hành mệnh lệnh của cấp trên, thì bị phạt tù từ 10 năm đến 20 năm.”

Căn cứ: khoản 2 Điều 423 Bộ luật Hình sự 2015.

Đối với tội phạm chiến tranh, cách giải thích “chỉ làm theo lệnh nên không bị xử lý” không phù hợp với nội dung quy định này. Người liên quan cần phân biệt việc trình bày hoàn cảnh thực hiện hành vi với việc khẳng định mình được loại trừ trách nhiệm.

Ví dụ minh họa (giả định): Một người trực tiếp tàn phá nơi dân cư trong thời kỳ chiến tranh và trình bày rằng mình thực hiện theo mệnh lệnh cấp trên. Tình tiết đó cần được làm rõ để đối chiếu khoản 2 Điều 423 Bộ luật Hình sự 2015, chứ không tự động dẫn đến kết luận người đó không phạm tội.

Điều luật không mô tả chi tiết mức độ ép buộc hoặc tiêu chí đánh giá từng mệnh lệnh. Vì vậy, việc tư vấn trường hợp cụ thể cần bắt đầu từ thông tin thực tế, tránh đưa ra kết luận chỉ từ lời giải thích ngắn gọn của một bên.

Có thể kết luận về một cuộc xung đột chỉ từ Điều luật này không?

Không thể chỉ dựa vào Điều 423 Bộ luật Hình sự 2015 để kết luận mọi hành vi trong một cuộc xung đột đều là tội phạm chiến tranh. Điều luật cần được đối chiếu với hành vi, đối tượng bị tác động, hoàn cảnh thực hiện và nội dung quy định liên quan.

Hai người ngồi bên bàn gỗ phân loại những bức ảnh đen trắng cũ thành hai chồng riêng
Xem xét và phân loại từng bức ảnh tư liệu rời rạc

Khoản 1 Điều 423 Bộ luật Hình sự 2015 có nhắc đến pháp luật quốc tế và các điều ước quốc tế mà Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ký kết hoặc tham gia. Tuy nhiên, điều luật không liệt kê tên từng điều ước, từng loại vũ khí hay từng phương pháp chiến tranh bị cấm.

Vì thế, các nhận định sau cần được tránh:

  • Khẳng định một phương tiện bị cấm chỉ vì phương tiện đó gây hậu quả nghiêm trọng.
  • Xác định một bên trong xung đột phạm tội chỉ từ tên quốc gia, tổ chức hoặc lực lượng tham gia.
  • Dùng hình ảnh rời rạc để thay thế việc làm rõ người ra lệnh, người thực hiện và hành vi cụ thể.

Cách tiếp cận thận trọng là xác định nội dung nào đã rõ, nội dung nào còn thiếu căn cứ. Điều đó đặc biệt cần thiết khi thảo luận thông tin về chiến sự trên mạng, nơi mô tả sự kiện và kết luận pháp lý thường bị trộn lẫn.

Tài sản liên quan đến hành vi phạm tội được xử lý thế nào?

Vật, tiền liên quan đến hành vi phạm tội được xem xét theo Điều 47 Bộ luật Hình sự 2015. Điều luật phân biệt tài sản có thể bị tịch thu với tài sản phải trả lại cho chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp.

Người phụ nữ mặc vest xanh trao lại hộp gỗ chạm khắc cho cụ ông trong ngôi nhà gỗ
Đồ vật gia truyền được trao trả lại cho chủ nhà

“Tịch thu” trong phạm vi quy định này là việc đưa vật, tiền vào ngân sách nhà nước hoặc tiêu hủy theo trường hợp được pháp luật nêu.

Đối với vụ việc có dấu hiệu tội phạm chiến tranh, cần phân biệt:

  • Công cụ, phương tiện dùng vào việc phạm tội thuộc diện áp dụng quy định tại điểm a khoản 1 Điều 47 Bộ luật Hình sự 2015.
  • Vật, tiền do phạm tội hoặc do mua bán, đổi chác những thứ đó mà có, cùng khoản thu lợi bất chính, thuộc điểm b khoản 1 Điều 47 Bộ luật Hình sự 2015.
  • Vật thuộc loại Nhà nước cấm tàng trữ, cấm lưu hành thuộc điểm c khoản 1 Điều 47 Bộ luật Hình sự 2015.

Riêng vật, tiền bị chiếm đoạt hoặc sử dụng trái phép thì không tịch thu mà trả lại cho chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp theo khoản 2 Điều 47 Bộ luật Hình sự 2015.

Nếu tài sản thuộc người khác và người đó có lỗi trong việc để tài sản được sử dụng thực hiện tội phạm, tài sản có thể bị tịch thu theo khoản 3 Điều 47 Bộ luật Hình sự 2015. Cụm từ “có thể” không có nghĩa mọi tài sản của người khác đều bị tịch thu.

Che giấu và không tố giác hành vi phạm tội có gì khác nhau?

Che giấu tội phạm và không tố giác tội phạm là những hành vi khác với việc ra lệnh hoặc trực tiếp thực hiện hành vi phạm tội. Phạm vi trách nhiệm cần đối chiếu riêng Điều 18 và Điều 19 Bộ luật Hình sự 2015.

“Che giấu tội phạm” là trường hợp không hứa hẹn trước nhưng sau khi biết tội phạm được thực hiện đã che giấu người phạm tội, dấu vết, tang vật hoặc có hành vi khác cản trở việc phát hiện, điều tra, xử lý, theo khoản 1 Điều 18 Bộ luật Hình sự 2015.

“Không tố giác tội phạm” là việc biết rõ tội phạm đang được chuẩn bị, đang được thực hiện hoặc đã thực hiện mà không tố giác, theo khoản 1 Điều 19 Bộ luật Hình sự 2015.

Khi đặt trong vụ việc có dấu hiệu tội phạm chiến tranh, không nên đồng nhất người biết sự việc với người trực tiếp thực hiện. Cũng không thể từ việc có quan hệ gia đình mà kết luận chắc chắn người che giấu hoặc không tố giác không phải chịu trách nhiệm.

Khoản 2 Điều 18 và khoản 2 Điều 19 Bộ luật Hình sự 2015 đều có quy định về người thân, đồng thời đặt ra ngoại lệ. Riêng người bào chữa, tức người thực hiện việc bào chữa cho người mà mình bảo vệ, được đề cập tại khoản 3 Điều 19 Bộ luật Hình sự 2015 với điều kiện và ngoại lệ riêng.

Các quy định này cần được đọc đầy đủ, không tách riêng phần có lợi rồi bỏ qua phần ngoại lệ.

Cần chuẩn bị thông tin gì khi nhờ luật sư tư vấn?

Người cần tư vấn về tội phạm chiến tranh nên chuẩn bị thông tin theo từng nhóm hành vi và hoàn cảnh thực hiện. Đây là cách sắp xếp nội dung trao đổi, không phải danh mục hồ sơ bắt buộc được Điều 423 Bộ luật Hình sự 2015 quy định.

Năm nhóm thông tin nên chuẩn bị khi nhờ luật sư tư vấn tội phạm chiến tranh
Gợi ý sắp xếp thông tin trước khi trao đổi với luật sư

Có thể chuẩn bị theo trình tự:

  1. Ghi rõ hành vi cần tư vấn, phân biệt thông tin trực tiếp biết với thông tin nghe kể.
  2. Mô tả hoàn cảnh xảy ra sự việc và căn cứ xác định thời kỳ chiến tranh.
  3. Làm rõ người nào ra lệnh, người nào trực tiếp thực hiện và nội dung hành vi.
  4. Trình bày tình tiết ép buộc hoặc thi hành mệnh lệnh cấp trên nếu có.
  5. Sắp xếp thông tin về tài sản bị chiếm đoạt, sử dụng trái phép hoặc liên quan đến hành vi.

Khi liên hệ công ty luật, bạn nên nêu rõ mình cần được giải thích về dấu hiệu tội danh, hình phạt hay tài sản. Nếu câu hỏi liên quan đến việc bị tạm giam, bạn có thể đọc riêng bài có bị tạm giam ngay khi bị khởi tố không; Điều 423 Bộ luật Hình sự 2015 không trực tiếp quy định nội dung đó.

Câu hỏi thường gặp

Các câu hỏi sau làm rõ một số cách hiểu dễ nhầm khi đọc quy định về tội phạm chiến tranh.

Điều luật có yêu cầu mức thiệt hại tài sản tối thiểu không?

Khoản 1 Điều 423 Bộ luật Hình sự 2015 không nêu ngưỡng giá trị tài sản tối thiểu đối với hành vi cướp phá tài sản. Không nên tự thêm điều kiện định lượng mà điều luật không quy định.

Chỉ quân nhân mới có thể thuộc phạm vi điều luật phải không?

Điều 423 Bộ luật Hình sự 2015 dùng cách diễn đạt “người nào”, không ghi điều kiện người thực hiện bắt buộc phải là quân nhân. Việc xem xét vẫn phải dựa vào hành vi và những dấu hiệu được điều luật mô tả.

Tài sản bị cướp phá có luôn bị tịch thu không?

Không. Vật, tiền bị chiếm đoạt hoặc sử dụng trái phép được trả lại cho chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp theo khoản 2 Điều 47 Bộ luật Hình sự 2015.

Điều luật có liệt kê cụ thể vũ khí bị cấm không?

Khoản 1 Điều 423 Bộ luật Hình sự 2015 không có danh mục vũ khí cụ thể. Vì vậy, không thể chỉ dựa vào điều luật này để xác nhận một loại vũ khí nhất định thuộc diện bị cấm.

Căn cứ pháp lý

Luật Sư 11 hỗ trợ tư vấn tội phạm chiến tranh

Luật Sư 11 hỗ trợ đối chiếu hành vi với Điều 423 Bộ luật Hình sự 2015, phân biệt trường hợp ra lệnh, trực tiếp thực hiện, bị ép buộc hoặc thi hành mệnh lệnh cấp trên. Nếu cần làm rõ tình huống cụ thể, bạn có thể liên hệ để được tư vấn trên cơ sở thông tin và tài liệu thực tế.

Thông tin mang tính tham khảo, cập nhật đến 22/11/2026. Mỗi vụ việc cần luật sư xem hồ sơ cụ thể.

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Call Now Button Zalo