Trong bối cảnh pháp luật hiện đại, việc pháp nhân thương mại gánh chịu trách nhiệm hình sự không chỉ là một chủ đề nóng hổi mà còn mang ý nghĩa quan trọng đối với sự vận hành của nền kinh tế. BLHS 2015 đã mang đến nhiều điểm mới đáng chú ý, mở ra một chương mới cho việc điều chỉnh hoạt động doanh nghiệp. Theo Luật sư Nguyễn Thành Huân – Giám đốc công ty Luật sư 11, những quy định mới này vừa tăng cường trách nhiệm, vừa đảm bảo tính minh bạch và an toàn trong kinh doanh.
1. Những điểm mới nổi bật của BLHS 2015 về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại
BLHS 2015 ghi nhận một bước tiến quan trọng: pháp luật hình sự lần đầu tiên đặt trách nhiệm hình sự cho pháp nhân thương mại (PNTM).
Một số điểm mới đáng chú ý:
-
Chỉ pháp nhân thương mại mới chịu trách nhiệm hình sự – tức là pháp nhân hoạt động với mục đích lợi nhuận.
-
Chỉ phạm những “tội danh cụ thể” mới bị truy cứu trách nhiệm – BLHS liệt kê rõ tại Điều 76 những tội mà pháp nhân có thể bị xử lý. Có 33 tội danh trong 3 nhóm: trật tự quản lý kinh tế, môi trường, an toàn/trật tự công cộng (ví dụ như tội rửa tiền, tài trợ khủng bố)
-
Điều kiện chịu trách nhiệm hình sự được quy định rõ trong Điều 75 BLHS 2015. Có 4 điều kiện bắt buộc:
-
Hành vi phạm tội được thực hiện nhân danh pháp nhân thương mại;
-
Hành vi vì lợi ích của pháp nhân;
-
Có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân;
-
Chưa hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự.
-
Không loại trừ trách nhiệm hình sự của cá nhân – lớn nhỏ trong tổ chức, nếu cá nhân nào thực hiện hành vi vi phạm nhân danh pháp nhân, thì cá nhân đó vẫn bị truy cứu trách nhiệm hình sự, đồng thời pháp nhân cũng bị xử lý nếu đủ điều kiện.
-
-
Biện pháp xử lý đối với pháp nhân được quy định chi tiết: BLHS 2015 có các hình phạt chính và hình phạt bổ sung dành cho pháp nhân, gồm:
– Phạt tiền
– Đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc vĩnh viễn
– Các biện pháp bổ sung như cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực, cấm huy động vốn … -
Miễn hình phạt trong trường hợp đã khắc phục toàn bộ hậu quả và bồi thường hết thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra. Đây là cơ chế nhân đạo, ưu tiên khắc phục hậu quả hơn là triệu chứng trừng phạt.

Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
2. Điều kiện để pháp nhân thương mại chịu trách nhiệm hình sự
Theo BLHS 2015, để một pháp nhân thương mại bị truy cứu trách nhiệm hình sự, phải thỏa mãn đồng thời các điều kiện sau (Điều 75):
-
Hành vi phạm tội được thực hiện nhân danh pháp nhân thương mại
Nghĩa là người thực hiện tội – người đại diện theo pháp luật hoặc người được ủy quyền – thực hiện hành vi với danh nghĩa pháp nhân, chứ không hành vi cá nhân hoàn toàn độc lập. -
Hành vi phạm tội vì lợi ích của pháp nhân thương mại
Có thể là lợi ích vật chất (tiền, lợi nhuận) hoặc lợi ích phi vật chất, nhưng phải liên quan đến lợi ích chung của pháp nhân. Nếu hành vi chỉ vì lợi ích cá nhân, không vì lợi ích của tổ chức thì pháp nhân có thể không bị xử. -
Có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân thương mại
Nghĩa là hành vi phạm tội không phải là hành động tự phát của cá nhân thiếu sự liên quan với ban lãnh đạo, quản lý hoặc các bộ phận điều hành pháp nhân. Nếu cá nhân tự ý làm mà không có sự liên quan của các cấp có thẩm quyền thì pháp nhân có thể không bị trách nhiệm hình sự. -
Chưa hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự
Thời hiệu quy định giống như người cá nhân theo BLHS (tùy theo mức độ tội: ít nghiêm trọng, nghiêm trọng, rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng).

Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
3. Phạm vi tội danh và hình phạt
Phạm vi tội danh
-
BLHS 2015 liệt kê 33 tội danh mà pháp nhân thương mại có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Chúng nằm trong 3 nhóm: trật tự quản lý kinh tế, tội về môi trường, và tội xâm phạm trật tự, an toàn công cộng.
-
Ví dụ nhóm quản lý kinh tế có: tội buôn lậu, sản xuất hàng giả, trốn thuế, vi phạm quyền sở hữu công nghiệp, cạnh tranh, bảo hiểm…
-
Nhóm môi trường: tội gây ô nhiễm môi trường, tội vi phạm phòng ngừa, ứng phó, khắc phục sự cố môi trường; tội phá rừng; tội vi phạm bảo vệ động vật hoang dã, thiên nhiên, …
-
Nhóm an toàn/trật tự công cộng: ví dụ tội rửa tiền, tài trợ khủng bố.
Hình phạt và biện pháp xử lý
-
Hình phạt chính dành cho pháp nhân thương mại gồm:
+ Phạt tiền
+ Đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc đình chỉ hoạt động vĩnh viễn. -
Hình phạt bổ sung: cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực, cấm huy động vốn … Tòa án căn cứ vào tính chất, mức độ của hành vi, sự nguy hiểm
-
Miễn hình phạt nếu pháp nhân đã bồi thường và khắc phục toàn bộ hậu quả.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
4. Các vấn đề thực tiễn và hạn chế
Dù quy định đã rất rõ ràng, trong thực tiễn có một số vướng mắc và hạn chế:
-
Cho đến nay, chưa có pháp nhân thương mại nào thực sự bị xử lý hình sự – dù nhiều vi phạm vẫn xảy ra.
-
Việc xác định hành vi “nhân danh pháp nhân thương mại” đôi khi khó – cần rõ người đại diện theo pháp luật hay người được ủy quyền, quyền hạn ra sao, và mức độ có thật sự là nhân danh tổ chức.
-
Việc xác định “vì lợi ích của pháp nhân” vs. lợi ích cá nhân chưa rõ ràng trong nhiều trường hợp, nhất là khi lợi ích cá nhân được che đậy dưới dạng lợi ích công ty.
-
Thời hiệu truy cứu, tính toán hậu quả thiệt hại, xác định khắc phục toàn bộ hậu quả là những yếu tố mang tính thực tế phức tạp – đặc biệt trong tội môi trường, ô nhiễm kéo dài, hậu quả lâu dài.
-
Việc miễn hình phạt tuy có quy định, nhưng điều kiện rất khắt khe, và thực tế thi hành có thể bị lạm dụng hoặc không được áp dụng tùy vào đánh giá của tòa án.

Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
5. Một số kiến nghị để hoàn thiện pháp luật
Dựa trên thực tế và các phân tích, có thể xem xét các kiến nghị sau:
-
Rõ hơn trong luật định nghĩa “nhân danh pháp nhân” – cần hướng dẫn cụ thể ai, chức vụ nào được xem là nhân danh, khi nào vượt thẩm quyền,…
-
Làm rõ “vì lợi ích của pháp nhân” – phân biệt rõ giữa lợi ích chung tổ chức vs. lợi ích cá nhân; quy định tiêu chí đánh giá rõ ràng.
-
Mở rộng thêm tội danh – có ý kiến rằng nên bổ sung tội “đưa hối lộ” vào phạm vi pháp nhân thương mại nếu thực hiện vì lợi ích công ty.
-
Cải thiện quy định miễn hình phạt – xác định rõ thời điểm tính “toàn bộ hậu quả”, cách đánh giá thiệt hại, làm sao để đảm bảo công bằng giữa các vụ án.
-
Tăng cường thực thi và kiểm soát – có thể cần quy định hướng dẫn, xây dựng thông lệ, đạo luật phụ trợ, cơ quan kiểm tra để phát hiện sớm hành vi vi phạm của pháp nhân.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
