Việc tự ý “biến” đất nông nghiệp thành đất ở, đất sản xuất kinh doanh trái phép là một vấn nạn dai dẳng ở Việt Nam. Nó không chỉ đơn thuần là hành vi vi phạm pháp luật mà còn phản ánh nhiều vấn đề tồn tại trong thực tế: từ sự thiếu hiểu biết của người dân, tâm lý “lách luật”, sự buông lỏng quản lý của một số địa phương, cho đến áp lực đô thị hóa và giá đất tăng cao.
1. Nguyên Nhân Sâu Xa Dẫn Đến Vi Phạm
- Lợi nhuận khổng lồ từ đất: Đây là nguyên nhân hàng đầu. Giá đất nông nghiệp thường rẻ hơn rất nhiều so với đất ở hoặc đất kinh doanh. Việc chuyển đổi trái phép, dù chỉ là trên giấy tờ hay thực tế, có thể mang lại lợi nhuận gấp nhiều lần chi phí đầu tư ban đầu, khiến nhiều người bất chấp rủi ro.
- Nhu cầu bức thiết về nhà ở/sản xuất: Đặc biệt ở các khu vực ven đô thị, người dân có đất nông nghiệp nhưng lại không có đất ở hoặc cần mặt bằng để kinh doanh, sản xuất nhỏ lẻ. Do thủ tục chuyển đổi mục đích rườm rà, tốn kém và không phải lúc nào cũng được phép (do vướng quy hoạch), nhiều người chọn cách làm “chui”.
- Thiếu thông tin và sự hiểu biết pháp luật: Không ít người dân, đặc biệt ở vùng sâu, vùng xa hoặc những người lớn tuổi, chưa nắm rõ các quy định về quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất và các thủ tục chuyển đổi. Họ có thể nghe theo lời rủ rê, chỉ dẫn sai lệch hoặc đơn giản là nghĩ rằng “đất của mình thì mình muốn làm gì cũng được”.
- Sự buông lỏng trong quản lý địa phương: Mặc dù pháp luật quy định rất chặt chẽ, nhưng ở một số nơi, việc kiểm tra, giám sát của chính quyền cơ sở (cấp xã/phường) chưa thực sự hiệu quả. Đôi khi, vì yếu tố tình cảm, nể nang, hoặc thậm chí là sự làm ngơ có chủ đích, mà các công trình vi phạm vẫn mọc lên.
- Quy hoạch “treo” hoặc thiếu tính khả thi: Một số khu vực có quy hoạch nhưng lại chậm triển khai, khiến đất đai bị “đóng băng” trong khi người dân vẫn có nhu cầu sử dụng. Điều này tạo áp lực và đôi khi đẩy người dân vào tình thế phải vi phạm.
“Mánh Khóe” Thường Gặp và Những Cái Bẫy
Trong hành trình làm báo về đất đai, tôi đã chứng kiến nhiều trường hợp vi phạm với các “chiêu trò” khác nhau:
- Xây dựng “nhỏ giọt” hoặc “khung xương”: Người vi phạm thường không xây dựng ngay một công trình lớn. Ban đầu, họ chỉ dựng tạm một cái chòi nhỏ, sau đó dần dần cơi nới, xây thêm tường, mái che để “qua mắt” cơ quan chức năng. Có trường hợp chỉ dựng khung sắt, sau đó mới lắp ráp khi không bị để ý.
- Lợi dụng kẽ hở pháp lý hoặc sự chậm trễ: Nhiều người cố tình xây dựng vào các dịp lễ, tết khi cơ quan quản lý nghỉ, hoặc lợi dụng sự thay đổi nhân sự, chuyển giao nhiệm vụ để hoàn thành công trình trước khi bị phát hiện.
- Tạo ra các “hợp đồng giả”: Một số trường hợp phức tạp hơn, người cho thuê/cho mượn đất nông nghiệp lại ký các hợp đồng dạng “góp vốn”, “hợp tác kinh doanh” hoặc “chăm sóc cây trồng” nhưng thực chất là để che đậy việc xây dựng trái phép.
- Chiêu trò “đất ở đô thị, đất ở nông thôn”: Một số người tìm cách “biến” đất nông nghiệp thành đất vườn, đất ao, rồi sau đó mới “chuyển đổi” thành đất ở bằng cách lập lờ giữa các khái niệm.
Tuy nhiên, tất cả những “mánh khóe” này đều rất dễ bị cơ quan chức năng phát hiện và xử lý. Khi đó, người vi phạm không chỉ mất tài sản mà còn có thể bị phạt nặng.
Tác Động Lan Tỏa Của Việc Vi Phạm Pháp Luật Đất Đai
Việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất nông nghiệp sai quy định không chỉ ảnh hưởng đến cá nhân người vi phạm mà còn gây ra nhiều hệ lụy cho xã hội và công tác quản lý nhà nước:
- Phá vỡ quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất: Gây ra tình trạng sử dụng đất lộn xộn, thiếu kiểm soát, ảnh hưởng đến định hướng phát triển chung của địa phương.
- Suy giảm diện tích đất nông nghiệp quan trọng: Đặc biệt là đất trồng lúa, ảnh hưởng đến an ninh lương thực quốc gia và môi trường.
- Gây thất thoát ngân sách nhà nước: Nhà nước không thu được tiền sử dụng đất khi chuyển mục đích hoặc các khoản thuế liên quan khác.
- Tạo tiền lệ xấu và tâm lý coi thường pháp luật: Khi một vụ việc vi phạm không được xử lý nghiêm, nó có thể khuyến khích những người khác làm theo.
- Gây tranh chấp, khiếu kiện phức tạp: Các công trình xây dựng trái phép trên đất nông nghiệp có thể dẫn đến tranh chấp về ranh giới, lối đi, hoặc gây ô nhiễm môi trường cho khu vực xung quanh.
- Khó khăn trong quản lý đô thị: Khi đất nông nghiệp bị “băm nát” bởi các công trình dân sinh trái phép, việc mở rộng hạ tầng, đường sá, công trình công cộng sau này sẽ gặp vô vàn khó khăn và tốn kém chi phí đền bù giải tỏa.
Một Vấn Đề Nóng Hổi: Luật Đất đai 2024 và Xu Hướng Xử Lý
Luật Đất đai 2024, có hiệu lực từ ngày 01/8/2024, cho thấy quyết tâm rất lớn của Nhà nước trong việc siết chặt quản lý đất đai. Một số điểm mới đáng chú ý có thể ảnh hưởng trực tiếp đến vấn đề này:
- Phân cấp mạnh hơn về cho phép chuyển mục đích: Luật mới phân cấp cho UBND cấp huyện cho phép chuyển mục đích nhiều loại đất hơn, có thể giúp rút ngắn thời gian thủ tục cho người dân nếu họ làm đúng quy định. Tuy nhiên, điều này cũng đòi hỏi sự giám sát chặt chẽ hơn từ chính quyền địa phương.
- Tăng cường vai trò của quy hoạch: Quy hoạch được lập ở cấp tỉnh và cấp huyện sẽ chi tiết và rõ ràng hơn, hạn chế tình trạng quy hoạch “treo” hoặc thiếu minh bạch, từ đó giảm thiểu động cơ vi phạm.
- Chế tài xử phạt có thể sẽ tiếp tục được hoàn thiện: Dù Nghị định mới về xử phạt hành chính đã có, nhưng trong tương lai, các quy định chi tiết có thể được điều chỉnh để đảm bảo tính răn đe cao hơn nữa.
