Bị can bắt buộc phải có người bào chữa hay không còn phụ thuộc vào tính chất vụ án và đặc điểm của người bị buộc tội. Pháp luật không yêu cầu mọi bị can đều phải có người bào chữa, nhưng quy định một số trường hợp cơ quan có thẩm quyền phải chỉ định người bào chữa. Bài viết dưới đây của Luật Sư 11 sẽ làm rõ các trường hợp bắt buộc có người bào chữa theo quy định hiện hành.
Bị can có bắt buộc phải có người bào chữa không?
Không, theo Điều 16 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, người bị buộc tội (bao gồm bị can, bị cáo) có quyền tự bào chữa hoặc nhờ người khác bào chữa. Cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng có trách nhiệm đảm bảo cho người bị buộc tội thực hiện quyền bào chữa của họ.
Về nguyên tắc chung, việc có người bào chữa hay không xuất phát từ sự tự nguyện của bị can hoặc người đại diện của họ. Tuy nhiên, để bảo đảm tính khách quan, công bằng và bảo vệ tối đa quyền lợi cho những đối tượng yếu thế hoặc đối mặt với khung hình phạt đặc biệt nghiêm trọng, pháp luật quy định một số trường hợp bị can bắt buộc phải có người bào chữa. Trong các trường hợp này, nếu bị can hoặc người đại diện không mời người bào chữa thì cơ quan tiến hành tố tụng phải chỉ định người bào chữa cho họ.
Bị can bắt buộc phải có người bào chữa trong trường hợp nào?
Theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (Điều 76), bị can bắt buộc phải có người bào chữa (nếu bị can và gia đình không mời, cơ quan tiến hành tố tụng phải chỉ định) trong các trường hợp sau:
- Tội phạm nghiêm trọng: Bị can bị buộc tội theo tội danh mà Bộ luật Hình sự quy định mức cao nhất của khung hình phạt là 20 năm tù, tù chung thân hoặc tử hình.
- Người dưới 18 tuổi: Người dưới 18 tuổi thuộc trường hợp bắt buộc phải có người bào chữa nếu không có người được lựa chọn để bào chữa.
- Người có nhược điểm về thể chất hoặc tâm thần: Người bị buộc tội có nhược điểm về thể chất mà không thể tự bào chữa hoặc người có nhược điểm về tâm thần.
Ai là người bào chữa cho bị can?
Theo Điều 72 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, người bào chữa là người được bị can, người đại diện hoặc cơ quan tiến hành tố tụng lựa chọn/chỉ định để bào chữa cho bị can. Người bào chữa có thể là:
- Luật sư: Các luật sư đang hoạt động hợp pháp tại các tổ chức hành nghề luật sư.
- Người đại diện của người bị buộc tội: Thường áp dụng đối với người dưới 18 tuổi hoặc người có nhược điểm về thể chất, tâm thần.
- Bào chữa viên nhân dân: Do Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam hoặc tổ chức thành viên của Mặt trận cử ra đối với người bị buộc tội thuộc tổ chức mình.
- Trợ giúp viên pháp lý: Áp dụng trong trường hợp người bị buộc tội thuộc đối tượng được trợ giúp pháp lý theo quy định của Luật Trợ giúp pháp lý (như người thuộc hộ nghèo, người có công với cách mạng, người dân tộc thiểu số ở vùng đặc biệt khó khăn,…).
Nếu bị can không mời người bào chữa thì giải quyết thế nào?
Trong trường hợp thuộc danh mục bị can bắt buộc phải có người bào chữa quy định tại khoản 1 Điều 76 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015:
Cơ quan tiến hành tố tụng chỉ định người bào chữa: Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hoặc Tòa án phải yêu cầu hoặc đề nghị các tổ chức sau đây cử người bào chữa:
- Đoàn luật sư phân công tổ chức hành nghề luật sư cử luật sư.
- Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước cử Trợ giúp viên pháp lý, luật sư.
- Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam hoặc tổ chức thành viên cử bào chữa viên nhân dân.
Quyền từ chối người bào chữa: Mặc dù thuộc trường hợp chỉ định bắt buộc, bị can hoặc người đại diện của họ vẫn có quyền từ chối hoặc đề nghị thay đổi người bào chữa. Nếu bị can từ chối người bào chữa được chỉ định, cơ quan tiến hành tố tụng sẽ lập biên bản và chấm dứt việc chỉ định (trừ trường hợp người đại diện của bị can dưới 18 tuổi hoặc có nhược điểm thể chất/tâm thần vẫn yêu cầu có người bào chữa).
Quyền của người bào chữa khi tham gia vụ án hình sự
Những việc luật sư hình sự có thể làm cho bị can đều xuất phát từ các quyền mà pháp luật trao cho người bào chữa. Khi tham gia tố tụng để bảo vệ bị can, người bào chữa được pháp luật trao các quyền hạn quan trọng theo Điều 73 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, bao gồm:
Được gặp và hỏi người bị buộc tội
Người bào chữa có quyền gặp, hỏi người bị buộc tội. Đây là cơ sở để luật sư trao đổi thông tin với bị can và chuẩn bị hoạt động bào chữa.
Đối với bị can đang bị tạm giam, việc gặp được thực hiện theo quy định của pháp luật về tố tụng hình sự và quy định về cơ sở giam giữ.
Có mặt khi hỏi cung bị can
Người bào chữa có quyền có mặt khi hỏi cung bị can. Nếu người có thẩm quyền tiến hành hỏi cung đồng ý, người bào chữa được hỏi bị can trong quá trình hỏi cung. Sau khi người có thẩm quyền kết thúc việc hỏi cung, người bào chữa có thể hỏi bị can.
Vì vậy, khi tìm hiểu vấn đề luật sư có được tham gia hỏi cung bị can, cần phân biệt giữa quyền có mặt khi hỏi cung và quyền trực tiếp đặt câu hỏi trong quá trình Điều tra viên hỏi cung.
Được tham gia các hoạt động tố tụng theo quy định
Người bào chữa còn có quyền có mặt trong hoạt động đối chất, nhận dạng, nhận biết giọng nói và một số hoạt động điều tra khác theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự.
Ngoài ra, người bào chữa có thể thực hiện các quyền liên quan đến việc thu thập, giao nộp chứng cứ, tài liệu, đồ vật và nghiên cứu hồ sơ trong phạm vi pháp luật cho phép.
Được thực hiện quyền khiếu nại
Người bào chữa có quyền khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng khi có căn cứ cho rằng quyền và lợi ích hợp pháp của người bị buộc tội hoặc quyền của người bào chữa bị ảnh hưởng.
Các quyền này tạo cơ sở để người bào chữa tham gia vào quá trình tố tụng thay vì chỉ xuất hiện tại phiên tòa.
Dịch vụ luật sư bào chữa cho bị can tại Luật Sư 11
Luật Sư 11 cung cấp dịch vụ luật sư hình sự, tư vấn và hỗ trợ khách hàng trong các giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử theo quy định pháp luật. Đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm do Luật sư Nguyễn Thành Huân trực tiếp phụ trách mảng hình sự, với dịch vụ tư vấn 1:1, nghiên cứu hồ sơ và tham gia tố tụng.
Đối với trường hợp bị can thuộc diện phải có người bào chữa, Luật sư 11 có thể tư vấn về điều kiện áp dụng, thủ tục đăng ký bào chữa và phạm vi quyền của người bào chữa. Trường hợp gia đình chủ động mời luật sư, Luật Sư 11 sẽ đồng hành cùng bị can và gia đình trong việc nghiên cứu hồ sơ, tư vấn quyền và nghĩa vụ, giám sát tính hợp pháp của buổi hỏi cung, đồng thời hỗ trợ thu thập, đưa ra chứng cứ có lợi nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của thân chủ trong suốt quá trình tố tụng.
Nếu bạn hoặc người thân đang cần hỗ trợ pháp lý trong vụ án hình sự, liên hệ Luật sư 11 để được tư vấn trực tiếp và bảo vệ quyền lợi hợp pháp kịp thời.
Câu hỏi thường gặp
Bị can có bắt buộc phải thuê luật sư không?
Bị can không bắt buộc phải tự thuê luật sư, nhưng trong một số trường hợp đặc biệt, pháp luật quy định cơ quan tiến hành tố tụng phải chỉ định người bào chữa (luật sư hoặc trợ giúp viên pháp lý) nếu bị can và gia đình không mời luật sư. Ngoài các trường hợp này, gia đình vẫn nên cân nhắc khi nào nên mời luật sư hình sự để chủ động bảo vệ quyền lợi cho bị can ngay từ giai đoạn đầu.
Ai chỉ định người bào chữa cho bị can?
Cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng (Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án) là nơi có trách nhiệm yêu cầu hoặc đề nghị các tổ chức cử người bào chữa cho bị can trong các trường hợp bắt buộc theo quy định pháp luật.
Chi phí người bào chữa do ai chi trả?
Chi phí cho người bào chữa do người bị buộc tội (hoặc người đại diện, người thân thích của họ) tự chi trả đối với trường hợp bị can tự mời luật sư. Nhà nước chi trả đối với trường hợp chỉ định, thông qua cơ quan tiến hành tố tụng, Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước hoặc cơ quan có thẩm quyền liên quan theo chi phí cho người bào chữa là luật sư, trợ giúp viên pháp lý trong tố tụng hình sự từ ngày 01/7/2025.
Bị can bắt buộc phải có người bào chữa trong một số trường hợp theo Điều 76 Bộ luật Tố tụng hình sự, như vụ án có khung hình phạt đến 20 năm tù, tù chung thân, tử hình hoặc bị can là người dưới 18 tuổi, có nhược điểm về thể chất, tâm thần. Khi thuộc diện này, cơ quan tiến hành tố tụng phải bảo đảm có người bào chữa theo quy định, kể cả khi bị can hoặc gia đình không mời luật sư. Nếu cần tư vấn dịch vụ luật sư bào chữa, hãy liên hệ Luật Sư 11 qua hotline 0979800000 để được hỗ trợ cụ thể.
