Tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân là một trong những tội danh nghiêm trọng nhất của nhóm tội xâm phạm an ninh quốc gia. Trong bối cảnh thông tin lan truyền nhanh, thủ đoạn ngày càng tinh vi, việc hiểu đúng quy định của Điều 109 Bộ luật Hình sự (BLHS), nhận diện dấu hiệu cấu thành, các hành vi bị cấm và hệ quả pháp lý là rất cần thiết. Bài viết này cung cấp góc nhìn hệ thống, có ví dụ và hướng dẫn thực tiễn để cá nhân, tổ chức chủ động phòng ngừa rủi ro, bảo vệ trật tự – an ninh, đồng thời bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của mình khi làm việc với cơ quan nhà nước. Theo luật sư Nguyễn Thành Huân – Giám đốc công ty Luật sư 11, tiếp cận đúng bản chất điều luật giúp hạn chế nhầm lẫn với các hành vi biểu đạt hợp pháp, qua đó gìn giữ ổn định xã hội.
1. Khái niệm pháp lý và phạm vi điều chỉnh của tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân
Điều 109 BLHS quy định tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân hướng tới mục tiêu trực tiếp thay đổi, phá vỡ thiết chế quyền lực nhà nước do nhân dân lập nên. Mục đích “lật đổ” là yếu tố trung tâm, phân biệt với các vi phạm trật tự công cộng hay sai phạm hành chính. Chủ thể có thể là cá nhân đơn lẻ hoặc đồng phạm có tổ chức; khách thể bị xâm hại là an ninh quốc gia và sự vững mạnh của chính quyền nhân dân. Hành vi thể hiện đa dạng: từ tổ chức, xúi giục, tài trợ, lôi kéo, liên kết đến chỉ huy thực hiện; có thể sử dụng bạo lực, đe dọa bạo lực hoặc thủ đoạn khác. Hậu quả pháp lý rất nghiêm khắc, có khung hình phạt cao nhằm răn đe, phòng ngừa chung. Luật sư uy tín Thành phố Hồ Chí Minh lưu ý: đánh giá tội danh không chỉ dựa vào lời nói hay tài liệu đơn lẻ mà đặt trong tổng thể hành vi, mục đích, phương thức, mức độ nguy hiểm, bối cảnh thực tế.
Dấu hiệu pháp lý cốt lõi cần nhận diện
Bốn nhóm dấu hiệu thường được cơ quan tiến hành tố tụng xem xét: (i) Mục đích cuối cùng là “lật đổ chính quyền nhân dân”; (ii) Hành vi khách quan cụ thể như tổ chức, tham gia, chỉ huy, tài trợ, tuyên truyền kèm phương thức, công cụ; (iii) Yếu tố lỗi – thường là lỗi cố ý trực tiếp; (iv) Mối quan hệ nhân quả thể hiện mức độ nguy hiểm cho xã hội. Ví dụ: thành lập “ban chỉ đạo”, phát động “kế hoạch hành động” hướng tới chiếm giữ trụ sở quyền lực, kêu gọi bạo loạn, vũ trang hoặc phối hợp với tổ chức phản động ở ngoài lãnh thổ nhằm thay đổi thể chế. Cũng cần phân biệt phát ngôn, kiến nghị chính sách ôn hòa, hợp pháp với hành vi có tổ chức, có kế hoạch nhằm lật đổ. Theo luật sư Nguyễn Thành Huân – Giám đốc công ty Luật sư 11, việc thu thập, đánh giá chứng cứ phải toàn diện, khách quan để tránh hình sự hóa các hoạt động dân sự – hành chính không có mục đích lật đổ.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
2. Điều 109 BLHS: cấu trúc điều luật và điểm nổi bật
Điều 109 thường cấu trúc theo ba nội dung chính: (1) Hành vi phạm tội – gồm tổ chức, hoạt động, xúi giục, lôi kéo, tài trợ, chỉ huy nhằm lật đổ chính quyền; (2) Khung hình phạt cơ bản và tăng nặng – xác định theo vai trò, tính chất, mức độ, hậu quả; (3) Các tình tiết đặc biệt như hành vi trong trường hợp chiến tranh, khủng bố hoặc có sử dụng vũ khí, vật liệu nổ… Điểm nổi bật là sự nhấn mạnh vào “mục đích chính trị” của hành vi và yếu tố tổ chức, chuẩn bị. Với người giữ vai trò cầm đầu, chủ mưu, chỉ huy, khung hình phạt thường cao hơn đáng kể so với người bị lôi kéo, giúp sức ở mức độ hạn chế. Bên cạnh đó, các tình tiết giảm nhẹ như tự nguyện chấm dứt, ngăn chặn hậu quả, tự thú, thành khẩn khai báo, tích cực hợp tác… có ý nghĩa thực tiễn lớn trong lượng hình.
Các hành vi điển hình theo Điều 109
Một số nhóm hành vi hay gặp: (i) Thành lập, tham gia tổ chức có cương lĩnh, kế hoạch lật đổ; (ii) Kêu gọi bạo loạn, tấn công cơ quan công quyền, chiếm giữ trụ sở, vô hiệu hóa lực lượng bảo vệ; (iii) Liên hệ, câu kết với tổ chức, cá nhân ở nước ngoài để nhận tài trợ, huấn luyện, cung cấp phương tiện; (iv) Tuyên truyền, chỉ đạo trên không gian mạng gắn với kế hoạch cụ thể, hướng tới thay đổi thể chế bằng bạo lực hoặc thủ đoạn trái pháp luật. Cần nhấn mạnh: không phải mọi hoạt động tụ tập, thể hiện ý kiến đều là tội phạm; chỉ khi có mục đích lật đổ, có tổ chức/ kế hoạch, phương thức nguy hiểm và hướng tới thay đổi chính quyền mới bị xem xét dưới Điều 109. Luật sư 11 khuyến nghị tổ chức, cá nhân chủ động tuân thủ pháp luật về an ninh, mạng, hội họp và truyền thông để phòng ngừa rủi ro.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
3. Khung hình phạt, tình tiết tăng nặng – giảm nhẹ
Khung hình phạt với tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân rất nghiêm khắc, phản ánh mức độ nguy hiểm đặc biệt cho xã hội. Mức án có thể trải từ tù có thời hạn ở khung cơ bản đến hình phạt cao trong trường hợp đặc biệt nghiêm trọng (khi có tổ chức chặt chẽ, dùng vũ khí, gây hậu quả đặc biệt lớn, đóng vai trò cầm đầu…). Tình tiết tăng nặng gồm: phạm tội có tổ chức; tái phạm nguy hiểm; lợi dụng hoàn cảnh chiến tranh – thiên tai; lôi kéo nhiều người, người chưa thành niên; gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng về người, tài sản. Ở chiều ngược lại, các tình tiết giảm nhẹ như ngăn chặn kịp thời hậu quả, tự nguyện giao nộp phương tiện, thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải, tích cực hợp tác, lập công chuộc tội… có thể giúp bị can, bị cáo được áp dụng mức hình phạt phù hợp, thể hiện tính nhân đạo của pháp luật.
Phân tích mức án và ví dụ minh họa
Giả định A giữ vai trò cầm đầu, xây dựng kế hoạch chiếm giữ cơ quan nhà nước, mua sắm vũ khí tự chế, lôi kéo hàng chục người tham gia: trường hợp này có thể bị xem là đặc biệt nghiêm trọng, khung hình phạt rất cao. Trường hợp B chỉ mới tham gia ở mức độ sơ bộ (như truyền tin, chuẩn bị phương tiện) nhưng tự nguyện dừng lại, chủ động báo cho cơ quan chức năng, ngăn chặn hậu quả: có cơ sở áp dụng tình tiết tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội và các tình tiết giảm nhẹ khác. Theo luật sư Nguyễn Thành Huân – Giám đốc công ty Luật sư 11, việc lượng hình luôn dựa trên vai trò từng bị cáo, mức độ tham gia, hậu quả xảy ra và thái độ hợp tác trong điều tra – truy tố – xét xử.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
4. So sánh với tội danh an ninh khác để tránh nhầm lẫn
Để áp dụng đúng Điều 109, cần phân biệt với các tội xâm phạm an ninh quốc gia khác. Điểm mấu chốt nằm ở mục đích (nhằm lật đổ chính quyền), phương thức (có tổ chức, bạo lực hoặc thủ đoạn khác) và mức độ nguy hiểm. Chẳng hạn, hành vi tuyên truyền trái pháp luật nếu chỉ nhằm xuyên tạc, kích động trật tự công cộng nhưng không gắn với kế hoạch lật đổ có thể bị xem xét dưới cấu thành khác. Hành vi gián điệp, xâm nhập hệ thống, thu thập bí mật nhà nước chuyển ra ngoài, tuy cùng xâm phạm an ninh, lại có khách thể và hành vi khách quan khác biệt. Phân biệt đúng giúp cơ quan tiến hành tố tụng chọn đúng tội danh, còn cá nhân – tổ chức thì hiểu rõ giới hạn pháp lý nhằm phòng tránh rủi ro.
Phân biệt nhanh qua mục đích, hành vi, hậu quả
Mục đích: Điều 109 yêu cầu mục đích “lật đổ chính quyền nhân dân”. Nếu mục đích không phải lật đổ mà là vụ lợi, phá hoại tài sản, gây rối trật tự thì thường không thuộc phạm vi điều này.
Hành vi: Có tổ chức, lôi kéo, chỉ huy; chuẩn bị hoặc sử dụng bạo lực; câu kết bên ngoài, tài trợ – huấn luyện với mục tiêu thay đổi thiết chế.
Hậu quả/Nguy hiểm: Hướng tới làm tê liệt cơ cấu quyền lực, chiếm giữ cơ quan nhà nước, gây bất ổn diện rộng.
Việc phân biệt nên dựa hồ sơ chứng cứ đầy đủ, khách quan. Luật sư 11 khuyến nghị người dân khi phát hiện dấu hiệu nghi vấn cần báo tin kịp thời; đồng thời, nếu bị mời làm việc liên quan, nên có luật sư tham gia để bảo đảm quyền lợi hợp pháp.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
5. Hướng dẫn tuân thủ pháp luật và quy trình xử lý khi liên quan
Khi có liên hệ (dù trực tiếp hay gián tiếp) đến nội dung có thể bị đánh giá là tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân, cần thực hiện quy trình sau:
Bước 1 – Đánh giá rủi ro pháp lý: Rà soát toàn bộ trao đổi, tài liệu, kế hoạch, nhóm tham gia; xác định có mục đích lật đổ, yếu tố tổ chức, bạo lực hay không. Ghi chú bối cảnh, vai trò từng người.
Bước 2 – Ngừng ngay hành vi nguy cơ: Chấm dứt liên hệ với cá nhân/nhóm kêu gọi lật đổ; hủy bỏ kế hoạch, ngăn chặn hậu quả. Bảo toàn dữ liệu thể hiện thiện chí hợp tác.
Bước 3 – Liên hệ luật sư: Mời luật sư độc lập để được tư vấn, đại diện làm việc với cơ quan chức năng, định hướng cung cấp thông tin phù hợp pháp luật. Theo luật sư Nguyễn Thành Huân – Giám đốc công ty Luật sư 11, bước này giúp bảo đảm quyền im lặng, quyền bào chữa và tránh phát ngôn bất lợi.
Bước 4 – Chủ động hợp tác: Tự thú, khai báo trung thực, giao nộp phương tiện – tài liệu liên quan; hỗ trợ làm rõ vai trò, nguồn gốc tài trợ (nếu có).
Bước 5 – Tăng cường tuân thủ dài hạn: Ban hành quy chế nội bộ về truyền thông, sử dụng mạng xã hội, quan hệ đối tác; đào tạo nhận diện rủi ro; thiết lập quy trình “cảnh báo sớm” đối với nội dung nhạy cảm.
Thực hiện nghiêm túc các bước trên không chỉ giảm thiểu trách nhiệm pháp lý mà còn thể hiện thái độ tôn trọng pháp luật, góp phần bảo vệ an ninh quốc gia và trật tự xã hội.
FAQ – Câu hỏi thường gặp về tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân
Tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân khác gì so với hành vi biểu đạt ý kiến ôn hòa?
Khác biệt then chốt là mục đích lật đổ và tính tổ chức/ phương thức nguy hiểm. Việc nêu kiến nghị chính sách, tranh luận học thuật, phản biện ôn hòa, tuân thủ pháp luật về hội họp – báo chí – mạng xã hội… không đồng nghĩa cấu thành tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân. Cơ quan tiến hành tố tụng xem xét toàn diện: mục đích cuối cùng, kế hoạch, vai trò, công cụ, hậu quả, bối cảnh. Cá nhân, tổ chức nên lưu trữ minh chứng về tính hợp pháp của hoạt động (kịch bản, giấy phép, thông báo…) và tuyệt đối không tham gia, tiếp tay cho kế hoạch bạo lực hay lật đổ.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
Khi nào một hành vi tuyên truyền có thể bị xem xét theo Điều 109 BLHS?
Tuyên truyền chỉ bị xem xét theo Điều 109 khi gắn với kế hoạch/ tổ chức nhằm lật đổ, có vai trò xúi giục, chỉ huy, lôi kéo, hoặc phục vụ trực tiếp cho mục tiêu thay đổi chính quyền. Nếu chỉ là thông tin sai lệch gây rối trật tự nhưng không hướng tới mục đích lật đổ, cơ quan chức năng có thể áp dụng cấu thành khác. Khi làm việc trên không gian mạng, hãy thận trọng chia sẻ, không tham gia nhóm kín có dấu hiệu lôi kéo bạo lực, câu kết bên ngoài. Luật sư uy tín Thành phố Hồ Chí Minh khuyến nghị doanh nghiệp thiết lập quy tắc ứng xử số cho nhân viên để phòng ngừa rủi ro.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
Nếu bị mời làm việc do liên quan, tôi nên chuẩn bị gì?
Trước hết, giữ bình tĩnh, liên hệ luật sư để được tư vấn về quyền im lặng, quyền bào chữa. Chuẩn bị giấy tờ tùy thân, tài liệu chứng minh tính hợp pháp của hoạt động (kế hoạch, email, thư mời, giấy phép, nội quy…), danh sách người liên quan và mô tả trung thực vai trò của mình. Hợp tác đúng mực, không tiêu hủy tài liệu, không bỏ trốn. Nếu không có mục đích lật đổ, không tham gia tổ chức – kế hoạch bạo lực, bạn cần cung cấp chứng cứ phù hợp. Trường hợp có sai phạm mức độ nhẹ, thiện chí hợp tác, tự nguyện ngăn chặn hậu quả có thể là căn cứ xem xét giảm nhẹ.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
Kết luận
Tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân trong Điều 109 BLHS nhắm tới bảo vệ an ninh quốc gia và sự ổn định của chính quyền nhân dân. Nhận diện đúng mục đích lật đổ, phương thức có tổ chức, mức độ nguy hiểm và hậu quả là chìa khóa để phân biệt với hành vi biểu đạt hợp pháp. Khi có dấu hiệu liên quan, hãy dừng ngay hành vi rủi ro, mời luật sư, chủ động hợp tác và xây dựng cơ chế tuân thủ dài hạn. Đội ngũ Luật sư 11 sẵn sàng đồng hành, tư vấn chuyên sâu, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho bạn trong mọi giai đoạn tố tụng.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
