Thế giới tài sản số đang bùng nổ với tiền ảo và NFT, kéo theo cơ hội đầu tư lẫn rủi ro pháp lý. Không ít tranh luận xoay quanh việc các hành vi gian dối trong lĩnh vực này có thể cấu thành tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo pháp luật hình sự. Bài viết phân tích khái niệm, dấu hiệu lừa đảo, khung pháp lý hiện hành và quy trình xử lý thực tế khi phát sinh tranh chấp. Theo luật sư Nguyễn Thành Huân – Giám đốc công ty Luật sư 11, người dùng cần nắm chắc nguyên tắc an toàn, bằng chứng điện tử và con đường tố giác để bảo vệ mình trước những mô hình lừa đảo ngày càng tinh vi.
1) Tổng quan tiền ảo, NFT và mối liên hệ với tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản
Tiền ảo (cryptocurrency) là tài sản số hoạt động trên nền tảng blockchain, không phải phương tiện thanh toán hợp pháp và biến động mạnh về giá. NFT (Non-Fungible Token) đại diện quyền sở hữu duy nhất của một “đối tượng” số (tác phẩm nghệ thuật, vật phẩm game, vé sự kiện…), có thể mua bán, chuyển nhượng trên các chợ điện tử. Cơ hội nằm ở tính mở, thanh khoản toàn cầu; rủi ro nằm ở ẩn danh, xuyên biên giới, khó kiểm soát thông tin và dễ bị thao túng. Khi một chủ thể dùng thủ đoạn gian dối, tạo niềm tin sai lệch để chiếm đoạt tài sản trong các giao dịch tiền ảo/NFT, hành vi đó có thể bị xem xét dưới góc độ tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản nếu thỏa mãn dấu hiệu cấu thành theo Bộ luật Hình sự. Luật sư 11 nhiều lần ghi nhận các vụ việc khởi phát từ hứa hẹn “lợi nhuận chắc thắng”, sàn giao dịch/ ví giả mạo, hay NFT không có giá trị thực.
1.1. Sự phát triển nhanh của tài sản số và khoảng trống nhận thức
Khối lượng giao dịch toàn cầu và mức độ tham gia liên tục tăng, cộng đồng nhà đầu tư F0 ngày càng đông. Song song, những “vỏ bọc” công nghệ khiến nhà đầu tư dễ ngộ nhận: xem hợp đồng thông minh là “bằng chứng an toàn tuyệt đối”, hay lầm tưởng mọi dự án gắn mác blockchain đều minh bạch. Khi kiến thức không theo kịp tốc độ đổi mới, nguy cơ bị dẫn dắt vào mô hình huy động vốn trá hình, “thổi giá – xả hàng”, hay dự án NFT giả mạo tác quyền tăng cao. Ở chiều ngược lại, những nỗ lực chuẩn hóa pháp lý đang tiến triển nhưng chưa thể bao phủ hết biến hóa trên thị trường, đòi hỏi người dùng chủ động tự phòng vệ.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
2) Khung pháp lý Việt Nam cần biết khi giao dịch tiền ảo và NFT
Tại Việt Nam, tiền ảo chưa được công nhận là phương tiện thanh toán hợp pháp; việc sử dụng tiền ảo làm phương tiện thanh toán có thể bị xử phạt hành chính theo quy định chuyên ngành. Ở bình diện dân sự, tài sản số có thể được xem xét như một dạng tài sản/ quyền tài sản trong một số bối cảnh tranh chấp; tuy nhiên, chưa có đạo luật riêng điều chỉnh toàn diện tiền ảo và NFT. Về hình sự, nếu cá nhân/tổ chức dùng thủ đoạn gian dối nhằm chiếm đoạt tài sản của người khác (ví dụ, dựng dự án “ảo”, giả mạo danh tính, tạo website/sàn giả), cơ quan tiến hành tố tụng có thể xem xét trách nhiệm theo quy định tương ứng về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản khi đủ yếu tố cấu thành (hành vi gian dối, hậu quả chiếm đoạt, mối quan hệ nhân quả, lỗi cố ý…). Theo luật sư Nguyễn Thành Huân – Giám đốc công ty Luật sư 11, điểm mấu chốt nằm ở chứng cứ điện tử: lịch sử giao dịch on-chain, log đăng nhập, thư/ tin nhắn, hợp đồng, nội dung quảng bá… càng rõ ràng thì khả năng xử lý càng cao. Bên cạnh đó, nghĩa vụ thuế, phòng chống rửa tiền, bảo vệ người tiêu dùng trực tuyến là những “vành đai” đang dần siết chặt và người dùng cần cập nhật.
3) Các hình thức lừa đảo phổ biến liên quan đến tiền ảo và NFT
3.1. “Cam kết lợi nhuận” – đầu tư siêu lợi nhuận, ponzi trá hình
Đối tượng lừa đảo thường lập nhóm mạng xã hội, thuê KOL, công bố “whitepaper” bắt mắt, hứa trả lãi cố định/ siêu lợi nhuận, tặng thưởng giới thiệu tầng F1, F2… Ban đầu, họ chi trả đúng hẹn để tạo niềm tin; khi dòng tiền mới cạn, hệ thống sập, nhà đầu tư mất vốn. Biến thể khác là “pump & dump”: nhóm nội bộ bơm giá token, tạo FOMO rồi âm thầm xả. Nếu chứng minh được thủ đoạn gian dối ngay từ đầu nhằm chiếm đoạt, hành vi có thể bị xử lý theo tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Dấu hiệu nhận biết: mơ hồ về đội ngũ/địa chỉ pháp lý, lộ trình sử dụng vốn không kiểm chứng, “bảo đảm lợi nhuận”, ép nạp thêm tiền để “mở khóa rút”.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
3.2. Phishing, sàn/ ví giả mạo, ứng dụng độc hại
Kẻ gian tạo website giả giống hệt sàn lớn, gửi tin nhắn “hỗ trợ kỹ thuật”, email airdrop, hoặc ứng dụng mobile yêu cầu “kết nối ví” để đánh cắp private key/ seed phrase. Một cú “ký nhầm” (approve/permit) có thể cho phép hợp đồng độc hại rút sạch tài sản. Cần kiểm URL (HTTPS, chính tả, domain), bật 2FA, ví đa chữ ký, hạn chế quyền truy cập token, tách ví “lạnh” để lưu trữ lâu dài. Khi tài sản bị rút trái phép do thủ đoạn lừa dối, có thể xem xét trách nhiệm hình sự/ dân sự tùy tình huống và chứng cứ thu thập được.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
3.3. NFT giả mạo, ăn cắp tác quyền và “wash trading”
Đối tượng có thể mint NFT sao chép tác phẩm người khác rồi bán, hoặc tự mua đi bán lại để “thổi” giá (wash trading), tạo ảo giác thanh khoản cao. Nhà đầu tư thiếu kiểm chứng dễ mua phải NFT không có giá trị pháp lý hay nghệ thuật. Hãy kiểm tra “provenance” (chuỗi sở hữu), tài khoản tác giả đã xác minh, siêu dữ liệu (metadata), và điều khoản cấp phép. Khi có thủ đoạn gian dối nhằm chiếm đoạt tiền từ việc bán NFT giả mạo, hành vi có thể bị xem xét dưới góc tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản nếu đáp ứng yếu tố cấu thành.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
4) Quy trình xử lý khi nghi bị lừa trong giao dịch tiền ảo và NFT (checklist thực chiến)
Bước 1 – Khóa an toàn ngay lập tức: Ngắt kết nối ví khỏi các dApp nghi ngờ; thu hồi quyền (revoke) đối với token/ NFT đã approve; chuyển phần còn lại sang ví “lạnh”. Đổi mật khẩu, bật/ siết 2FA cho email, sàn, ví, và tài khoản mạng xã hội.
Bước 2 – Đóng băng hiện trường số: Chụp màn hình/ quay màn hình toàn bộ trao đổi, bảng lệnh, địa chỉ ví, giao dịch on-chain, hợp đồng thông minh, URL, email/ tin nhắn, file tải về; lưu thời gian, IP (nếu có). Xuất hash giao dịch, sử dụng trình khám phá blockchain (block explorer) để ghi nhận lịch sử di chuyển tài sản.
Bước 3 – Liên hệ sàn/ nền tảng: Gửi yêu cầu hỗ trợ khẩn cấp kèm bằng chứng; đề nghị tạm khóa tài khoản nghi vấn/ cảnh báo cộng đồng. Một số sàn có cơ chế “flag” địa chỉ ví rủi ro, giúp truy vết dòng tiền.
Bước 4 – Tư vấn pháp lý và định danh hành vi: Trình bày sự việc với luật sư để rà soát yếu tố gian dối, thiệt hại, mục đích chiếm đoạt; phân loại vụ việc theo hướng hành chính/ dân sự/ hình sự. Theo luật sư Nguyễn Thành Huân – Giám đốc công ty Luật sư 11, việc định danh chuẩn xác giúp lựa chọn kênh tố giác và hồ sơ chứng cứ phù hợp.
Bước 5 – Tố giác/ khởi kiện: Chuẩn bị đơn tố giác tội phạm gửi cơ quan điều tra nơi xảy ra hành vi hoặc nơi bị hại cư trú; kèm toàn bộ chứng cứ điện tử, xác nhận chủ sở hữu ví, sao kê ngân hàng (nếu có), nhân chứng, đường dẫn, nhật ký hệ thống. Ở hướng dân sự, cân nhắc yêu cầu bồi thường thiệt hại, biện pháp khẩn cấp tạm thời.
Bước 6 – Truy vết và hợp tác kỹ thuật: Sử dụng dịch vụ phân tích blockchain (on-chain analytics) để theo dõi dòng tiền, xác định điểm “đổi” ra pháp định (off-ramp). Khi dòng tiền đi vào sàn tập trung/ ngân hàng, khả năng nhận diện đối tượng tăng lên.
Bước 7 – Truyền thông phòng ngừa: Cảnh báo cộng đồng, cập nhật black-list địa chỉ ví/ miền lừa đảo. Việc công khai có trách nhiệm giúp giảm thiệt hại lan rộng.
Luôn ghi nhớ: mọi hành vi gian dối nhằm chiếm đoạt, nếu chứng minh được yếu tố cấu thành, có thể bị xử lý theo tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản; do đó, bằng chứng là “linh hồn” của vụ việc. Luật sư uy tín Thành phố Hồ Chí Minh – Luật sư 11 sẵn sàng đồng hành thu thập, chuẩn hóa và trình bày chứng cứ.
5) FAQ – Câu hỏi thường gặp về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản trong giao dịch tiền ảo và NFT
5.1. Dùng tiền ảo để thanh toán có phạm luật không?
Tiền ảo hiện không phải phương tiện thanh toán hợp pháp tại Việt Nam. Việc sử dụng tiền ảo như một phương tiện thanh toán có thể dẫn đến rủi ro bị xử phạt hành chính theo quy định chuyên ngành. Tuy nhiên, bản thân việc nắm giữ/ chuyển nhượng tài sản số trên các nền tảng (không dùng làm phương tiện thanh toán) được xem xét tùy bối cảnh và chưa có luật riêng điều chỉnh toàn diện. Nếu một bên lợi dụng giao dịch tiền ảo để gian dối, chiếm đoạt, vụ việc có thể bị xem xét theo tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản khi đủ dấu hiệu cấu thành. Do từng trường hợp khác nhau, bạn nên tham vấn sớm với Luật sư 11 để đánh giá rủi ro.
5.2. Tôi mua NFT nhưng phát hiện tác phẩm giả – có thể đòi lại tiền?
Cần thu thập đủ chứng cứ: thông tin listing, lịch sử giao dịch, xác minh tác giả, thư trao đổi, điều khoản chợ NFT, và chuỗi sở hữu (provenance). Nếu bên bán cố ý giả mạo để chiếm đoạt tiền, có thể xem xét yêu cầu bồi thường dân sự; trường hợp đủ yếu tố gian dối, có thể tố giác theo hướng tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Ngoài ra, có thể đề nghị nền tảng gỡ bỏ bộ sưu tập giả mạo, cảnh báo cộng đồng và hỗ trợ truy vết on-chain.
5.3. Tôi bị dụ “ký lệnh approve” rồi mất token – xử lý thế nào?
Ngay lập tức revoke quyền trên các công cụ quản lý quyền truy cập token, chuyển tài sản còn lại sang ví “lạnh”, thay đổi toàn bộ mật khẩu/ 2FA. Lưu lại hash giao dịch, địa chỉ ví, hợp đồng đã ký và toàn bộ liên lạc với đối tượng. Liên hệ sàn/ nền tảng để flag địa chỉ ví và cân nhắc tố giác. Nếu đối tượng đã sử dụng thủ đoạn gian dối (gửi link giả, mạo danh hỗ trợ, lập website giống hệt sàn) để bạn tin và ký lệnh, khả năng xem xét theo tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản là có cơ sở khi chứng minh ý chí chiếm đoạt ngay từ đầu.
6) Kết luận & thông tin liên hệ
Tiền ảo và NFT mở ra cơ hội mới, nhưng đi kèm là rủi ro bị lợi dụng để thực hiện tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản nếu thiếu hiểu biết và cảnh giác. Hãy trang bị “bộ ba” phòng vệ: hiểu đúng – kiểm chứng – lưu vết; luôn hoài nghi với cam kết lợi nhuận, xác thực danh tính dự án, và ưu tiên an toàn ví. Khi có dấu hiệu bất thường, hành động nhanh theo checklist, bảo toàn chứng cứ và tìm đến hỗ trợ pháp lý. Theo luật sư Nguyễn Thành Huân – Giám đốc công ty Luật sư 11, càng vào cuộc sớm, cơ hội thu hồi và xử lý càng cao. Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
