Di sản thừa kế: Cách xác định, phân chia và bảo vệ quyền lợi

Di sản thừa kế: Cách xác định, phân chia và bảo vệ quyền lợi

Nghe bài viết · 11 phút · Giọng đọc tạo bằng AI từ giọng Nhà đào tạo

Biên tập: Luật Sư 11 · Cập nhật 21/11/2026 · Đọc 13 phút

Di sản thừa kế gồm tài sản riêng của người chết và phần tài sản của người chết trong tài sản chung, theo Điều 612 Bộ luật Dân sự 2015. Muốn biết ai được nhận và nhận bao nhiêu, gia đình cần xác định tài sản để lại, trường hợp áp dụng di chúc, người được hưởng và thời hiệu yêu cầu.

Di sản thừa kế gồm những tài sản nào?

Di sản thừa kế không phải toàn bộ tài sản mà người chết từng sử dụng hoặc quản lý. Phạm vi tài sản được chia phải xác định theo Điều 612 Bộ luật Dân sự 2015:

Bàn gỗ với giấy tờ tài sản chia thành hai chồng, chùm chìa khóa và hộp trang sức
Giấy tờ tài sản được xếp thành hai chồng riêng trên bàn gỗ

“Di sản bao gồm tài sản riêng của người chết, phần tài sản của người chết trong tài sản chung với người khác.”

Căn cứ: Điều 612 Bộ luật Dân sự 2015.

Tài sản chung được hiểu là tài sản có phần của người chết và phần của người khác. Vì vậy, trước khi bàn cách chia, gia đình cần làm rõ tài sản nào thuộc riêng người chết, tài sản nào có sự cùng sở hữu.

Ví dụ minh họa (giả định): Người chết có một khoản tiền riêng và có phần tài sản trong căn nhà chung với người khác. Phần để lại gồm khoản tiền riêng và phần của người chết trong căn nhà, không mặc nhiên bao gồm cả căn nhà.

Gia đình nên đối chiếu giấy tờ tài sản, thông tin về nguồn hình thành và ý kiến của người có phần tài sản chung. Việc rà soát giúp tránh yêu cầu chia cả phần không thuộc người chết hoặc bỏ sót tài sản cần xem xét.

Khi nào chia theo pháp luật và ai được hưởng?

Thừa kế theo pháp luật là việc xác định người hưởng theo hàng thừa kế và các trường hợp luật quy định. Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015 xác định khi nào áp dụng cách chia này; Điều 651 quy định người được hưởng.

Các trường hợp chia theo pháp luật gồm không có di chúc, di chúc không hợp pháp và những trường hợp người được chỉ định không thể hoặc không được hưởng theo Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015.

Cách chia này cũng áp dụng với phần tài sản không được định đoạt trong di chúc hoặc phần liên quan đến nội dung không có hiệu lực. Vì thế, cùng một khối tài sản có thể phải xem xét cả di chúc lẫn quy định về thừa kế theo pháp luật.

Trường hợpHướng xem xétNội dung cần làm rõ
Không có di chúcChia theo pháp luậtQuan hệ giữa người chết và người yêu cầu hưởng
Có phần tài sản không được định đoạtXem xét chia phần đó theo pháp luậtPhạm vi tài sản được ghi trong di chúc
Người được chỉ định từ chối nhậnXem xét phần liên quan theo pháp luậtViệc từ chối có đáp ứng yêu cầu luật định
Di chúc không hợp phápÁp dụng thừa kế theo pháp luậtCăn cứ đánh giá tính hợp pháp

Theo điểm a khoản 1 Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015, hàng thừa kế thứ nhất gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ và con nuôi của người chết.

Hàng thừa kế thứ hai gồm ông bà nội, ngoại; anh, chị, em ruột; cháu ruột mà người chết là ông bà nội, ngoại, theo điểm b khoản 1 Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015.

Hàng thừa kế thứ ba được xác định theo điểm c khoản 1 Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015, gồm các quan hệ cụ, chắt và những quan hệ bác, chú, cậu, cô, dì với cháu được điều khoản này liệt kê.

Những người cùng hàng được hưởng phần bằng nhau theo khoản 2 Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015. Người ở hàng sau chỉ được hưởng khi không còn ai ở hàng trước vì các lý do tại khoản 3 Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015.

Bố chết trước ông nội thì chia tài sản thế nào?

Việc bố chết trước ông nội chưa đủ để kết luận cháu được nhận bao nhiêu tài sản. Cần kiểm tra ông có di chúc hay không, nội dung định đoạt và những người có quan hệ thừa kế.

Chàng trai và người cô ngồi bên bàn gỗ xem hộp giấy tờ gia đình dưới hai khung ảnh
Cháu và cô cùng xem lại giấy tờ gia đình

Nếu bố là người được ông chỉ định hưởng theo di chúc nhưng chết trước ông, phần liên quan thuộc trường hợp xem xét thừa kế theo pháp luật tại điểm c khoản 2 Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015.

Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015 có quy định vị trí của cháu ruột trong hàng thừa kế. Tuy nhiên, không nên chỉ dựa vào điều khoản này để kết luận cháu đương nhiên thay bố nhận toàn bộ phần bố có thể được hưởng.

Khi rà soát di sản thừa kế của ông, gia đình nên chuẩn bị giấy tờ thể hiện quan hệ ông, bố, cháu; thông tin về việc bố mất trước ông; di chúc và giấy tờ tài sản. Trường hợp có người yêu cầu nhận thay phần của bố cần được đánh giá riêng, thay vì suy đoán từ quan hệ huyết thống.

Có di chúc thì có phải chia hoàn toàn theo di chúc không?

Di chúc là sự thể hiện ý chí của người để lại tài sản về việc định đoạt tài sản sau khi chết. Có di chúc vẫn phải kiểm tra trường hợp chia theo pháp luật tại Điều 650 và quyền của người hưởng không phụ thuộc nội dung di chúc tại Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015.

Nhóm người được hưởng di sản không phụ thuộc nội dung di chúc theo Điều 644
Được hưởng hai phần ba suất thừa kế theo pháp luật

Theo khoản 1 Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng và con thành niên không có khả năng lao động thuộc nhóm được bảo vệ.

Những người này được hưởng phần bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật nếu không được cho hưởng hoặc được cho hưởng ít hơn mức đó, theo khoản 1 Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015.

“Suất thừa kế theo pháp luật” có thể hiểu là phần một người được nhận nếu tài sản được chia theo pháp luật. Do đó, việc kiểm tra quyền của nhóm được bảo vệ cần dựa trên cả tài sản để lại và những người có quyền hưởng.

Quyền bảo vệ này không áp dụng với người từ chối nhận hoặc thuộc trường hợp không có quyền hưởng được khoản 2 Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 dẫn chiếu. Vì vậy, không nên kết luận rằng có tên trong di chúc là chắc chắn nhận toàn bộ phần được ghi.

Muốn từ chối nhận di sản thừa kế cần làm gì?

Người thừa kế được từ chối nhận, trừ khi việc từ chối nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản của mình đối với người khác. Việc từ chối phải bằng văn bản, gửi đúng người và thể hiện trước thời điểm phân chia, theo Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015.

Bốn bước từ chối nhận di sản thừa kế theo Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015
Từ chối nhận di sản phải lập thành văn bản

Quy định về hình thức ghi rõ:

“Việc từ chối nhận di sản phải được lập thành văn bản và gửi đến người quản lý di sản, những người thừa kế khác, người được giao nhiệm vụ phân chia di sản để biết.”

Căn cứ: khoản 2 Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015.

Người dự định từ chối nên kiểm tra lần lượt:

  1. Làm rõ việc từ chối có nhằm tránh nghĩa vụ tài sản với người khác hay không.
  2. Lập văn bản thể hiện ý chí từ chối.
  3. Gửi văn bản đến các chủ thể được khoản 2 Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015 xác định.
  4. Bảo đảm ý chí từ chối được thể hiện trước khi phân chia.

Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015 không tự giải đáp đầy đủ yêu cầu công chứng, chứng thực hoặc cách xử lý giấy tờ lập ở nước ngoài. Công chứng có thể hiểu khái quát là hoạt động chứng nhận của công chứng viên; yêu cầu áp dụng cho văn bản cụ thể cần được kiểm tra riêng.

Thời hiệu yêu cầu chia di sản được xác định thế nào?

Thời hiệu là khoảng thời gian luật quy định để thực hiện một quyền yêu cầu. Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015 phân biệt thời hiệu chia tài sản, xác nhận quyền thừa kế và yêu cầu thực hiện nghĩa vụ tài sản.

Thời hiệu yêu cầu chia di sản thừa kế là 30 năm đối với bất động sản, 10 năm đối với động sản, kể từ thời điểm mở thừa kế, theo khoản 1 Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015. Có thể hiểu khái quát bất động sản là nhóm tài sản như nhà, đất; động sản là nhóm tài sản có thể di chuyển như xe, tiền.

Thời hiệu yêu cầu xác nhận quyền thừa kế của mình hoặc bác bỏ quyền thừa kế của người khác là 10 năm, kể từ thời điểm mở thừa kế, theo khoản 2 Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015.

Thời hiệu yêu cầu người thừa kế thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết là 03 năm, kể từ thời điểm mở thừa kế, theo khoản 3 Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015.

Hết thời hiệu yêu cầu chia, tài sản thuộc người thừa kế đang quản lý theo khoản 1 Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015. Nếu không có người thừa kế đang quản lý, cần xem xét tiếp các trường hợp tại điểm a, điểm b khoản này; không thể mặc nhiên kết luận ai đang giữ tài sản cũng được sở hữu.

Cần chuẩn bị gì trước khi thỏa thuận hoặc khởi kiện?

Gia đình nên làm rõ tài sản, người hưởng, di chúc và thời hiệu trước khi lựa chọn cách giải quyết. Khởi kiện là việc yêu cầu Tòa án giải quyết tranh chấp để bảo vệ quyền, lợi ích mà người yêu cầu cho rằng bị xâm phạm.

Các bước rà soát sau đây là gợi ý chuẩn bị thông tin, không phải danh mục hồ sơ tố tụng bắt buộc:

  1. Tập hợp giấy tờ liên quan đến tài sản riêng và tài sản chung của người chết.
  2. Kiểm tra di chúc, phạm vi định đoạt và thông tin người được chỉ định.
  3. Làm rõ quan hệ gia đình, người đã chết, người từ chối nhận và nội dung đang bất đồng.
  4. Xác định yêu cầu là chia tài sản, xác nhận quyền hưởng hay yêu cầu thực hiện nghĩa vụ tài sản.
  5. Đối chiếu thời hiệu tương ứng trước khi quyết định hướng xử lý.

Nếu gia đình đang tìm hiểu cách nhận di sản, bài thủ tục khai nhận di sản thừa kế là nội dung có thể đọc tiếp.

Với tài sản là nhà đất, bạn có thể tham khảo hướng dẫn làm thủ tục khai nhận thừa kế nhà đất để chuẩn bị câu hỏi phù hợp với trường hợp của mình.

Các Điều 612, 620, 623, 644, 650 và 651 Bộ luật Dân sự 2015 chưa đủ để xác định toàn bộ thẩm quyền, hồ sơ và trình tự khởi kiện. Tương tự, việc công chứng cần đối chiếu quy định chuyên biệt; bạn có thể đọc thêm hướng dẫn khai nhận theo Luật Công chứng 2024.

Câu hỏi thường gặp

Những câu hỏi thường gặp khi nhận di sản thừa kế cần được phân biệt giữa điều kiện hưởng, hình thức thể hiện ý chí và tình trạng tài sản. Không nên dùng quy định về hàng thừa kế để thay cho quy định về giấy tờ hoặc xử lý nghĩa vụ.

Ở nước ngoài có được từ chối nhận tài sản không?

Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015 không đặt điều kiện người từ chối phải đang ở Việt Nam. Tuy nhiên, cách lập, gửi và sử dụng văn bản từ nước ngoài cần kiểm tra riêng; không thể chỉ dựa vào điều khoản này để kết luận giấy tờ đã hợp lệ.

Có thể từ chối qua điện thoại không?

Thông báo qua điện thoại không đáp ứng yêu cầu lập thành văn bản tại khoản 2 Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015. Người từ chối còn phải gửi văn bản đến các chủ thể được điều khoản này xác định và thể hiện ý chí trước thời điểm phân chia.

Người quản lý có được hưởng tiền công không?

Người quản lý là người trông coi, giữ gìn tài sản để lại. Các điều khoản được phân tích ở đây chưa quy định quyền hưởng tiền công hay mức tính công sức; không thể từ việc đang quản lý mà suy ra đương nhiên được chia phần nhiều hơn.

Nhà đang thế chấp có chia thừa kế được không?

Thế chấp được hiểu khái quát là dùng tài sản để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ. Điều 612 Bộ luật Dân sự 2015 giúp xác định phần tài sản của người chết, nhưng chưa đủ để kết luận cách chia nhà đang thế chấp hoặc cách xử lý nghĩa vụ được bảo đảm.

Căn cứ pháp lý

  • Bộ luật Dân sự 2015 (còn hiệu lực): Điều 651, Điều 620, Điều 650, Điều 612, Điều 644, Điều 623

Luật Sư 11 hỗ trợ giải quyết thừa kế thế nào?

Luật Sư 11 hỗ trợ rà soát giấy tờ, xác định nội dung cần làm rõ về tài sản, người hưởng và thời hiệu trước khi lựa chọn hướng giải quyết. Nếu gia đình đang vướng mắc về di sản thừa kế, bạn có thể liên hệ để được tư vấn trên cơ sở tình tiết và hồ sơ cụ thể.

Thông tin mang tính tham khảo, cập nhật đến 21/11/2026. Mỗi vụ việc cần luật sư xem hồ sơ cụ thể.

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Call Now Button Zalo