Thừa kế theo di chúc: Điều kiện và cách phân chia

Thừa kế theo di chúc: Điều kiện và cách phân chia

Nghe bài viết · 11 phút · Giọng đọc tạo bằng AI từ giọng Nhà đào tạo

Luật sư Nguyễn Thành Huân duyệt nội dung · Cập nhật 18/11/2026 · Đọc 12 phút

Thừa kế theo di chúc là việc nhận tài sản theo ý chí của người đã chết thể hiện trong di chúc. Điều 624 Bộ luật Dân sự 2015 quy định về di chúc; khoản 1 Điều 659 Bộ luật Dân sự 2015 xác định việc phân chia phải theo ý chí người để lại di chúc, đồng thời dự liệu cách chia khi phần hưởng chưa rõ.

Thừa kế theo di chúc là gì?

Thừa kế theo di chúc là việc chuyển tài sản của người chết cho người khác theo ý chí được thể hiện trong di chúc. Di sản là tài sản người chết để lại; chia di sản là xác định phần tài sản mà người thừa kế được nhận.

Điều 624 Bộ luật Dân sự 2015 quy định:

“Di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết.”

Đối với cách phân chia, khoản 1 Điều 659 Bộ luật Dân sự 2015 quy định:

“Việc phân chia di sản được thực hiện theo ý chí của người để lại di chúc; nếu di chúc không xác định rõ phần của từng người thừa kế thì di sản được chia đều cho những người được chỉ định trong di chúc, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.”

Vì vậy, người được chỉ định cần đọc cả nội dung phân chia, không chỉ kiểm tra di chúc có tên mình hay không. Ngoài phần hưởng ghi trong văn bản, còn phải xem xét tính hợp pháp, quyền của người được pháp luật bảo vệ và phần tài sản dành cho thờ cúng.

Bạn có thể đọc thêm phần giải thích về thừa kế theo di chúc để đối chiếu với cách định đoạt tài sản trong gia đình.

Di chúc hợp pháp phải đáp ứng những điều kiện nào?

Di chúc hợp pháp là di chúc đáp ứng các điều kiện về người lập, nội dung và hình thức theo Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015. Việc có chữ ký hoặc được giữ trong gia đình chưa đủ để tự kết luận văn bản hợp pháp.

Danh sách các điều kiện chung để di chúc được xem là hợp pháp theo Bộ luật Dân sự
Các điều kiện chung cần kiểm tra khi xét di chúc

Các điều kiện chung cần kiểm tra gồm:

  1. Người lập di chúc phải minh mẫn, sáng suốt khi lập; không bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép theo điểm a khoản 1 Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015.
  2. Nội dung di chúc không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội theo điểm b khoản 1 Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015.
  3. Hình thức di chúc không trái quy định của luật theo điểm b khoản 1 Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015.

Điều cấm của luật được hiểu là quy định pháp luật không cho phép thực hiện một hành vi nhất định. Khi kiểm tra nội dung, cần xem người lập đã thể hiện việc chuyển tài sản như thế nào, thay vì chỉ nhìn vào tên gọi của văn bản.

Đối với người từ đủ mười lăm tuổi đến chưa đủ mười tám tuổi, di chúc phải lập thành văn bản và được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý về việc lập di chúc theo khoản 2 Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015.

Đối với người bị hạn chế về thể chất hoặc không biết chữ, di chúc phải do người làm chứng lập thành văn bản và có công chứng hoặc chứng thực theo khoản 3 Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015.

Khi giải quyết thừa kế theo di chúc, gia đình cần đối chiếu đúng trường hợp của người lập. Phần điều kiện hợp pháp của di chúc và những điểm cần lưu ý giúp người đọc kiểm tra từng nhóm yêu cầu trước khi phân chia.

Di chúc được lập bằng những hình thức nào?

Di chúc phải được lập thành văn bản; nếu không thể lập bằng văn bản thì có thể di chúc miệng theo Điều 627 Bộ luật Dân sự 2015. Di chúc miệng không phải lựa chọn thay thế tùy ý chỉ vì người để lại tài sản không muốn viết.

Người cao tuổi tựa gối trên giường gỗ nói chuyện, người phụ nữ ngồi cạnh ghi chép vào sổ
Ghi chép lại lời người cao tuổi nói tại nhà

Các hình thức có những yêu cầu khác nhau:

Trường hợpYêu cầu cần đối chiếuĐiểm cần tránh hiểu sai
Văn bản không công chứng, chứng thựcPhải đáp ứng các điều kiện chung về tính hợp phápKhông mặc nhiên không hợp pháp vì thiếu công chứng
Văn bản của người không biết chữ hoặc bị hạn chế về thể chấtNgười làm chứng lập văn bản và phải có công chứng hoặc chứng thựcKhông áp dụng như văn bản thông thường
Di chúc miệngPhải đáp ứng yêu cầu về người làm chứng, ghi chép và xác nhậnLời kể lại đơn thuần chưa đủ chứng minh hợp pháp

Theo khoản 4 Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc bằng văn bản không có công chứng, chứng thực vẫn có thể hợp pháp nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện tại khoản 1 Điều này. Vì vậy, không nên đồng nhất việc thiếu công chứng với việc di chúc chắc chắn không được công nhận.

Đối với di chúc miệng, người lập phải thể hiện ý chí cuối cùng trước ít nhất hai người làm chứng; ngay sau đó, người làm chứng phải ghi chép lại, cùng ký tên hoặc điểm chỉ theo khoản 5 Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015. Điểm chỉ là việc dùng dấu vân tay để xác nhận thay cho chữ ký.

Trong thời hạn 05 ngày làm việc kể từ khi người di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng, công chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền chứng thực phải xác nhận chữ ký hoặc điểm chỉ của người làm chứng theo khoản 5 Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015.

Chia thừa kế theo di chúc được thực hiện thế nào?

Chia thừa kế theo di chúc là phân chia tài sản theo ý chí của người để lại di chúc. Điều 659 Bộ luật Dân sự 2015 phân biệt cách chia khi phần hưởng chưa rõ, chia bằng hiện vật và chia theo tỷ lệ.

Các bước đối chiếu cách chia di sản theo di chúc: phần chưa rõ, hiện vật, tỷ lệ
Trình tự đối chiếu khi chia di sản theo di chúc

Gia đình có thể lần lượt đối chiếu:

  1. Xác định di chúc đã ghi rõ phần của từng người hay chưa. Nếu chưa rõ, di sản được chia đều cho những người được chỉ định, trừ khi có thỏa thuận khác theo khoản 1 Điều 659 Bộ luật Dân sự 2015.
  2. Xác định di chúc có phân chia theo hiện vật hay không. Hiện vật là tài sản cụ thể được giao cho người hưởng; việc nhận tài sản và xử lý biến động giá trị thực hiện theo khoản 2 Điều 659 Bộ luật Dân sự 2015.
  3. Xác định di chúc có chia theo tỷ lệ trên tổng giá trị hay không. Tỷ lệ được tính trên giá trị khối di sản còn lại tại thời điểm phân chia theo khoản 3 Điều 659 Bộ luật Dân sự 2015.

Người nhận hiện vật còn được nhận hoa lợi, lợi tức, tức sản vật và khoản lợi thu được từ tài sản, hoặc phải chịu phần giá trị giảm sút đến thời điểm chia. Nếu hiện vật bị tiêu hủy do lỗi của người khác, người thừa kế có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại theo khoản 2 Điều 659 Bộ luật Dân sự 2015.

Ví dụ minh họa (giả định): Di chúc chỉ định các con cùng hưởng tài sản nhưng không ghi phần riêng. Nếu những người được chỉ định không có thỏa thuận khác, việc chia đều được áp dụng theo khoản 1 Điều 659 Bộ luật Dân sự 2015.

Đối với đất đai, không nên suy ra thủ tục sang tên chỉ từ nội dung di chúc. Nếu gia đình muốn cùng đứng tên sau khi nhận tài sản, có thể tìm hiểu riêng nội dung hai anh em cùng đứng tên sổ đỏ.

Ai vẫn được hưởng di sản dù di chúc không cho hưởng?

Một số người vẫn được bảo đảm phần hưởng dù không được chỉ định hoặc được cho hưởng ít hơn mức luật định. Cơ chế tại Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 là giới hạn cần kiểm tra khi thực hiện thừa kế theo di chúc.

Những người thuộc diện bảo vệ gồm con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng và con thành niên không có khả năng lao động. Họ được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật nếu thuộc trường hợp tại khoản 1 Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015.

Suất thừa kế theo pháp luật là phần tài sản một người được hưởng khi di sản được chia theo pháp luật. Không thể lấy toàn bộ di sản rồi áp dụng trực tiếp tỷ lệ bảo vệ cho từng người mà chưa xác định suất làm căn cứ.

Quy định bảo vệ không áp dụng với người từ chối nhận di sản hoặc không có quyền hưởng di sản theo khoản 2 Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, dẫn chiếu Điều 620 và khoản 1 Điều 621 của Bộ luật này.

Ví dụ minh họa (giả định): Người lập để toàn bộ tài sản cho con, không cho người vợ hưởng. Khi phân chia, cần kiểm tra quyền của người vợ theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, thay vì chỉ căn cứ câu chữ trong di chúc.

Di sản dùng vào việc thờ cúng có được chia không?

Phần di sản được dành cho việc thờ cúng không được chia thừa kế và được giao cho người được chỉ định quản lý theo khoản 1 Điều 645 Bộ luật Dân sự 2015. Người quản lý là người trông coi, thực hiện việc thờ cúng, không nên được hiểu mặc nhiên là người nhận phần tài sản đó để chia.

Người đàn ông thắp hương trước bàn thờ gia tiên bằng gỗ trong gian nhà thờ họ
Người trông coi thắp hương tại bàn thờ gia tiên

Nếu người được chỉ định làm không đúng di chúc hoặc thỏa thuận của những người thừa kế, những người thừa kế có quyền giao tài sản cho người khác quản lý. Khi di chúc không chỉ định người quản lý, những người thừa kế cử người quản lý theo khoản 1 Điều 645 Bộ luật Dân sự 2015.

Nếu tất cả người thừa kế theo di chúc đều đã chết, phần tài sản thờ cúng thuộc về người đang quản lý hợp pháp trong số người thuộc diện thừa kế theo pháp luật theo khoản 1 Điều 645 Bộ luật Dân sự 2015.

Nếu toàn bộ di sản không đủ thanh toán nghĩa vụ tài sản của người chết, không được dành một phần để thờ cúng theo khoản 2 Điều 645 Bộ luật Dân sự 2015. Nghĩa vụ tài sản là những nghĩa vụ phải thực hiện bằng tài sản.

Câu hỏi thường gặp

Các câu hỏi về thừa kế theo di chúc cần được tách theo nội dung: điều kiện hợp pháp, cách chia và khoản phải nộp khi thực hiện. Không nên dùng quy định về phân chia để kết luận thay cho quy định về thuế, phí.

Nhận thừa kế theo di chúc có mất thuế không?

Các điều luật được phân tích ở đây không quy định nghĩa vụ thuế. Do đó, chưa thể kết luận người nhận phải nộp hay được miễn thuế; cần kiểm tra quy định thuế áp dụng cho tài sản và quan hệ cụ thể.

Nhận thừa kế theo di chúc có mất phí, lệ phí không?

Các điều luật nêu trong bài không xác định khoản phí, lệ phí hoặc mức thu khi thực hiện thủ tục. Người nhận cần xác định thủ tục thực tế trước khi kiểm tra nghĩa vụ nộp tương ứng.

Không có công chứng thì di chúc có vô hiệu không?

Vô hiệu được hiểu là không có giá trị pháp lý. Việc không công chứng chưa đủ để kết luận di chúc bằng văn bản vô hiệu; cần đối chiếu khoản 4 và các điều kiện liên quan tại Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015.

Tài sản giảm giá thì người hưởng có được giữ nguyên giá trị không?

Nếu di chúc chia theo hiện vật, người hưởng phải chịu phần giá trị giảm sút đến thời điểm phân chia theo khoản 2 Điều 659 Bộ luật Dân sự 2015. Nếu chia theo tỷ lệ, căn cứ là giá trị khối di sản còn tại thời điểm chia theo khoản 3 Điều 659 Bộ luật Dân sự 2015.

Căn cứ pháp lý

  • Bộ luật Dân sự 2015 (còn hiệu lực): Điều 644, Điều 630, Điều 624, Điều 645, Điều 627, Điều 659, Điều 620

Luật Sư 11 hỗ trợ tư vấn thừa kế theo di chúc

Luật Sư 11 hỗ trợ rà soát nội dung, hình thức di chúc, xác định các quyền lợi cần xem xét và tư vấn phương án phân chia phù hợp với tình tiết cụ thể. Bạn có thể liên hệ qua luatsu11.vn để trao đổi về di chúc, tài sản và những điểm gia đình chưa thống nhất.

Luật sư Nguyễn Thành Huân

Luật sư Nguyễn Thành Huân, Giám đốc điều hành Công ty Luật sư 11, hơn 15 năm kinh nghiệm tranh tụng và tư vấn về đất đai, nhà ở, thừa kế, hôn nhân gia đình và bào chữa hình sự.

Lĩnh vực: đất đai, nhà ở, thừa kế, hôn nhân gia đình, hình sự

Xem hồ sơ luật sư

Thông tin mang tính tham khảo, cập nhật đến 18/11/2026. Mỗi vụ việc cần luật sư xem hồ sơ cụ thể.

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Call Now Button Zalo