Sự bùng nổ của mạng xã hội khiến các chiêu trò chiếm đoạt tài sản ngày càng tinh vi và “chạm” tới nhóm vị thành niên. Việc hiểu đúng cách xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội lừa đảo chiếm đoạt không chỉ bảo vệ nạn nhân, mà còn định hướng giáo dục, phòng ngừa tái phạm cho thanh thiếu niên. Theo luật sư Nguyễn Thành Huân – Giám đốc công ty Luật sư 11, khi xử lý hành vi của người chưa thành niên cần kết hợp giữa tính răn đe và tính giáo dục, bảo đảm tối đa quyền trẻ em. Bài viết này hệ thống hóa khái niệm, khung pháp lý, quy trình tố tụng, hình phạt – biện pháp giáo dục, kèm hướng dẫn thực tiễn cho gia đình, nhà trường và nạn nhân.
1) Khái niệm, đặc điểm và bối cảnh phát sinh
Người dưới 18 tuổi phạm tội lừa đảo chiếm đoạt là chủ thể ở độ tuổi vị thành niên có hành vi dùng thủ đoạn gian dối nhằm chiếm đoạt tài sản của người khác. Trong môi trường số, các thủ đoạn thường dựa vào lòng tin, sự cả tin hoặc thiếu hiểu biết pháp luật của nạn nhân và chính các em. Đặc điểm nổi bật gồm: tính bộc phát, chịu ảnh hưởng nhóm bạn; mong muốn thể hiện bản thân; thiếu kỹ năng nhận diện rủi ro; và bị tác động bởi quảng cáo, trào lưu trên mạng. Bối cảnh gia đình thiếu gắn kết, áp lực thành tích, khó khăn kinh tế hoặc tiếp cận sớm với công nghệ nhưng thiếu định hướng, đều có thể làm gia tăng nguy cơ. Theo Luật sư 11, phòng ngừa hiệu quả cần kết hợp giáo dục pháp luật trong trường học, truyền thông cộng đồng, cùng quy trình hỗ trợ tâm lý khi phát hiện dấu hiệu vi phạm. Việc phát hiện sớm, can thiệp đúng sẽ giúp các em hiểu hậu quả pháp lý và kịp thời sửa sai, thay vì rơi vào vòng xoáy tái phạm.
Các hình thức lừa đảo phổ biến ở vị thành niên
Những mô thức thường gặp gồm: (i) giả danh người quen trên mạng để mượn tiền, xin mã OTP; (ii) lập shop online ảo, nhận cọc rồi “biến mất”; (iii) chiếm quyền tài khoản mạng xã hội để kêu gọi chuyển khoản; (iv) tham gia đường dây game – kèo xếp hạng để bán vật phẩm ảo, “nạp hộ – hoàn tiền”; (v) mạo danh nhân viên sàn thương mại điện tử/ ngân hàng để “hỗ trợ” hoàn đơn, hoàn phí. Điểm chung là dùng thủ đoạn gian dối, tạo lòng tin bằng hình ảnh, thông điệp, giấy tờ giả; giao dịch qua chuyển khoản nhằm xóa dấu vết. Với người dưới 18 tuổi phạm tội lừa đảo chiếm đoạt, động cơ có thể là muốn có tiền nhanh, tự khẳng định, hoặc bị lôi kéo bởi nhóm bạn lớn tuổi hơn. Phụ huynh, nhà trường cần dạy kỹ năng kiểm tra nguồn tin, cảnh giác với yêu cầu chuyển tiền “gấp – bí mật”, và nguyên tắc không chia sẻ OTP/đường link lạ.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
2) Khung pháp lý áp dụng và nguyên tắc xử lý
Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) quy định tội “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản” khi người phạm tội dùng thủ đoạn gian dối làm người khác tin, giao tài sản rồi chiếm đoạt. Với người chưa thành niên, pháp luật áp dụng nguyên tắc xử lý mang tính giáo dục, nhân đạo, đặt lợi ích tốt nhất của trẻ em lên hàng đầu, đồng thời bảo đảm bồi thường thiệt hại cho nạn nhân. Luật Trẻ em 2016 và Bộ luật Tố tụng hình sự quy định trình tự, thủ tục đặc thù: có người đại diện hợp pháp, cán bộ được đào tạo về trẻ em tham gia; hạn chế công khai danh tính; xem xét hoàn cảnh, mức độ nhận thức, thái độ khắc phục. Cần lưu ý ranh giới trách nhiệm hình sự theo độ tuổi: dưới 14 tuổi không phải chịu trách nhiệm hình sự; từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi chỉ chịu trách nhiệm hình sự với một số tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng theo danh mục luật định; từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi chịu trách nhiệm hình sự như người thành niên nhưng được áp dụng khung, chính sách hình phạt giảm nhẹ và thủ tục đặc thù.
Độ tuổi chịu trách nhiệm và chính sách hình phạt đặc thù
Khác với người trưởng thành, người dưới 18 tuổi phạm tội lừa đảo chiếm đoạt nếu bị xử lý sẽ được cân nhắc ưu tiên biện pháp không giam giữ: cảnh cáo, phạt tiền (nếu có tài sản riêng), cải tạo không giam giữ; hoặc áp dụng biện pháp tư pháp, giáo dục tại xã, phường, thị trấn; đưa vào trường giáo dưỡng khi cần thiết. Tòa án đánh giá toàn diện: thiệt hại tài sản; vai trò của bị cáo (chủ mưu/giúp sức); mức độ nhận thức; sự tự nguyện khắc phục hậu quả; sự giám sát của gia đình – nhà trường. Theo luật sư Nguyễn Thành Huân – Giám đốc công ty Luật sư 11, hồ sơ nhân thân, bảng điểm, giấy xác nhận tiến bộ, biên lai bồi thường là những tài liệu “vàng” giúp giảm nhẹ đáng kể.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
3) Quy trình tố tụng và điều tra trong vụ việc liên quan vị thành niên
Khi có dấu hiệu tội phạm, cơ quan công an tiếp nhận tin báo/tố giác, thu thập tài liệu, phong tỏa dữ liệu giao dịch (tài khoản, ví điện tử), trích xuất lịch sử liên lạc, thiết bị. Với người chưa thành niên, việc lấy lời khai phải có người đại diện hoặc người bào chữa/giám hộ, diễn ra tại phòng hỏi cung thân thiện, thời lượng phù hợp để bảo đảm tâm lý. Viện kiểm sát kiểm tra tính hợp pháp, khách quan của chứng cứ; nếu đủ căn cứ, truy tố; Tòa án xét xử kín trong trường hợp cần bảo vệ danh tính người chưa thành niên. Xuyên suốt quá trình, nghĩa vụ chứng minh hành vi gian dối – mối liên hệ nhân quả – hậu quả chiếm đoạt là trọng tâm. Nạn nhân có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại, đề nghị áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời để bảo toàn tài sản; gia đình bị can/bị cáo có thể chủ động khắc phục để được xem xét giảm nhẹ.
Quyền của người chưa thành niên và lưu ý thực tiễn
Người chưa thành niên có quyền: có luật sư/ trợ giúp pháp lý miễn phí; giữ im lặng trong giới hạn luật định; được tôn trọng danh dự, đời sống riêng tư; có người đại diện khi làm việc; được đánh giá tâm lý học đường. Thực tiễn cho thấy, làm việc sớm với luật sư giúp rà soát chứng cứ điện tử (IP, log truy cập, chuỗi giao dịch), phân biệt hành vi “đồng phạm” hay “bị lợi dụng”, từ đó xây dựng phương án bào chữa phù hợp. Với người dưới 18 tuổi phạm tội lừa đảo chiếm đoạt, việc hợp tác khai báo, nộp lại tài sản, xin lỗi công khai, tham gia chương trình can thiệp giáo dục… thường mang lại kết quả xử lý mềm dẻo hơn, hạn chế giam giữ, tạo cơ hội sửa sai.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
4) Hình phạt và biện pháp giáo dục – phục hồi
Ngoài các mức phạt theo luật, chính sách đối với người chưa thành niên hướng đến phục hồi – tái hòa nhập: giáo dục tại địa phương kèm cam kết của gia đình; bồi thường thiệt hại, xin lỗi; lao động phục vụ cộng đồng có giám sát; tham gia khóa kỹ năng sống, đạo đức số, phòng chống lừa đảo trực tuyến; tư vấn tâm lý. Trường hợp có dấu hiệu bị lôi kéo, dụ dỗ bởi người trưởng thành, cơ quan tiến hành tố tụng sẽ tách xử lý đối tượng tổ chức/cầm đầu. Luật sư uy tín Thành phố Hồ Chí Minh khuyến nghị gia đình đồng hành cả trước – trong – sau tố tụng: chuẩn bị hồ sơ nhân thân tốt, xây dựng kế hoạch học tập/ nghề nghiệp sau vụ việc, kết nối nhà trường để tiếp nhận lại. Sự phối hợp giữa cơ quan tố tụng – gia đình – nhà trường giúp giảm nguy cơ kỳ thị, đứt gãy học tập, đồng thời bảo vệ quyền lợi của nạn nhân thông qua cơ chế bồi thường, hòa giải phù hợp.
Biện pháp giáo dục thay thế và vai trò của gia đình – nhà trường
Biện pháp thay thế hữu hiệu gồm: (i) giám sát – giáo dục tại gia đình, kèm cam kết; (ii) chương trình phục hồi do địa phương/đoàn thể quản lý; (iii) hướng nghiệp sớm, đào tạo nghề ngắn hạn; (iv) “hợp đồng hành vi” giữa học sinh – phụ huynh – nhà trường. Gia đình cần thiết lập quy tắc sử dụng Internet, kiểm soát quyền riêng tư phù hợp lứa tuổi, trò chuyện định kỳ về rủi ro tài chính số. Nhà trường lồng ghép tiết học kỹ năng số, mô phỏng tình huống lừa đảo; phối hợp công an – đoàn thể tổ chức tọa đàm, diễn đàn học sinh. Với người dưới 18 tuổi phạm tội lừa đảo chiếm đoạt, nền tảng hỗ trợ sau xử lý (cố vấn học tập, mentor nghề nghiệp) là “cầu nối” ngăn tái phạm, phục hồi lòng tin và giá trị bản thân.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
5) Hướng dẫn quy trình thực tế cho gia đình và nạn nhân
Bước 1 – Ghi nhận sự việc & bảo toàn chứng cứ: chụp màn hình cuộc trò chuyện, giao dịch; lưu số tài khoản, ví điện tử, link, mã vận đơn; lập danh sách nhân chứng.
Bước 2 – Trình báo kịp thời: nộp tố giác đến công an nơi cư trú hoặc nơi xảy ra vụ việc; kèm chứng cứ; yêu cầu hỗ trợ phong tỏa, truy vết dòng tiền.
Bước 3 – Bảo vệ người chưa thành niên: sắp xếp luật sư/ trợ giúp pháp lý, người giám hộ; làm việc trong khung giờ – địa điểm thân thiện; hỗ trợ tâm lý.
Bước 4 – Đánh giá vai trò & động cơ: phân tích mức độ tham gia (chủ mưu/giúp sức/bị xúi giục); mức thiệt hại; thái độ khắc phục; lập kế hoạch bồi thường.
Bước 5 – Lựa chọn biện pháp phù hợp: kiến nghị áp dụng biện pháp thay thế giam giữ; đăng ký chương trình giáo dục – phục hồi; xây dựng hồ sơ nhân thân tốt.
Bước 6 – Phòng ngừa tái phạm: thiết lập quy tắc tài chính số, 2FA; không chia sẻ OTP; tập huấn kỹ năng nhận diện lừa đảo; duy trì cố vấn học tập – nghề.
Trong mọi bước, nên tham vấn sớm Luật sư 11 để được rà soát chứng cứ điện tử, chiến lược bào chữa và phương án bồi thường, đảm bảo cân bằng quyền lợi nạn nhân – người chưa thành niên.
6) FAQ – Câu hỏi thường gặp về người dưới 18 tuổi phạm tội lừa đảo chiếm đoạt
Người dưới 18 tuổi có bị đi tù vì lừa đảo chiếm đoạt tài sản không?
Câu trả lời phụ thuộc độ tuổi, tính chất – mức độ hành vi và thiệt hại. Dưới 14 tuổi không chịu trách nhiệm hình sự; từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi chỉ chịu trách nhiệm với một số tội danh được liệt kê theo luật; từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi có thể bị xử lý hình sự nhưng ưu tiên biện pháp không giam giữ. Tòa án cân nhắc nhân thân, khắc phục hậu quả, sự giám sát của gia đình – nhà trường. Thay vì giam giữ, thực tiễn thường áp dụng cảnh cáo, cải tạo không giam giữ, giáo dục tại địa phương, trường giáo dưỡng. Để bảo đảm quyền lợi trong vụ việc người dưới 18 tuổi phạm tội lừa đảo chiếm đoạt, gia đình nên mời luật sư tham gia ngay từ giai đoạn tiếp nhận tin báo.
Gia đình cần làm gì khi con em liên quan hành vi lừa đảo trực tuyến?
Trước tiên, bình tĩnh bảo toàn chứng cứ; chủ động liên hệ luật sư; sắp xếp người đại diện hợp pháp đi cùng. Khuyến khích con em hợp tác khai báo trung thực, tự nguyện giao nộp/hoàn trả tài sản; xin lỗi nạn nhân; tham gia chương trình giáo dục – phục hồi. Chuẩn bị hồ sơ nhân thân tích cực: thành tích học tập, tham gia hoạt động xã hội, thư xác nhận của giáo viên. Với sự hỗ trợ của Luật sư 11, gia đình có thể kiến nghị áp dụng biện pháp thay thế tạm giam, đồng thời xây dựng kế hoạch học tập – nghề nghiệp giúp các em sớm tái hòa nhập.
Nạn nhân nên làm gì để đòi lại tiền trong các vụ lừa đảo do vị thành niên thực hiện?
Nạn nhân cần nộp đơn tố giác, yêu cầu phong tỏa tài khoản liên quan, đề nghị áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời để bảo toàn tài sản. Đồng thời, chuẩn bị hồ sơ thiệt hại (sao kê, hóa đơn, chứng từ), đề nghị hòa giải/ bồi thường dân sự trong quá trình tố tụng. Khi bên gia đình bị can chủ động khắc phục, xin lỗi và cam kết không tái phạm, cơ quan tiến hành tố tụng thường tạo điều kiện giải quyết dân sự – hình sự hài hòa. Luật sư uy tín Thành phố Hồ Chí Minh có thể đại diện làm việc với ngân hàng, sàn thương mại điện tử, phối hợp thu hồi tối đa khoản đã mất.
7) Kết luận
Xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội lừa đảo chiếm đoạt cần cách tiếp cận cân bằng giữa răn đe và phục hồi, đặt lợi ích tốt nhất của trẻ em và quyền lợi nạn nhân lên hàng đầu. Gia đình – nhà trường – cơ quan tố tụng phối hợp chặt chẽ sẽ giúp giảm tái phạm, bảo đảm công bằng và nhân văn. Nếu bạn đang gặp tình huống tương tự hoặc cần đánh giá hồ sơ, đừng chần chừ liên hệ Luật sư 11 để được tư vấn chiến lược pháp lý, bồi thường và chương trình phục hồi phù hợp. Theo luật sư Nguyễn Thành Huân – Giám đốc công ty Luật sư 11, chuẩn bị sớm luôn là chìa khóa để đạt kết quả tối ưu.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
