Trong bối cảnh các thủ đoạn gian dối ngày càng tinh vi, nắm chắc quy trình khởi tố tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản giúp cá nhân, doanh nghiệp chủ động bảo vệ quyền lợi, và phối hợp hiệu quả với cơ quan tố tụng. Bài viết hệ thống hóa từng bước từ tiếp nhận tố giác, xác minh, khởi tố, điều tra đến truy tố; đồng thời giải thích quyền – nghĩa vụ của người bị hại, người tố giác và bị can theo pháp luật hình sự hiện hành. Theo luật sư Nguyễn Thành Huân – Giám đốc công ty Luật sư 11, hiểu đúng quy trình sẽ rút ngắn thời gian xử lý, gia tăng khả năng thu hồi tài sản và hạn chế rủi ro tố tụng.
1. Bức tranh tổng quan và căn cứ pháp lý của hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản
Quy trình khởi tố tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản vận hành trên nền tảng các quy định của Bộ luật Hình sự (BLHS) và Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS). Tại Điều 174 BLHS, hành vi dùng thủ đoạn gian dối làm người khác tin và giao tài sản rồi chiếm đoạt bị xử lý hình sự; khung hình phạt tăng dần theo giá trị tài sản, số người bị hại, tính chất chuyên nghiệp, có tổ chức, sử dụng công nghệ cao… Bên cạnh hình phạt tù, người phạm tội có thể bị phạt tiền, tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm, và buộc bồi thường thiệt hại cho người bị hại theo Bộ luật Dân sự.
Từ góc độ tố tụng, BLTTHS quy định rõ quy trình tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm; thẩm quyền ra quyết định khởi tố; thời hạn điều tra; quyền khiếu nại, tố cáo của người dân; cơ chế giám sát của Viện kiểm sát. Luật sư 11 cho rằng việc chuẩn hóa hồ sơ ban đầu, nhận diện đúng “dấu hiệu tội phạm” (actus reus, mens rea, hậu quả) và phối hợp cung cấp chứng cứ kịp thời sẽ quyết định tiến độ giải quyết.
2. Các yếu tố cấu thành: cách nhận diện đúng để tránh “hình sự hóa” quan hệ dân sự
Việc phân định giữa tranh chấp dân sự – thương mại và tội lừa đảo là tối quan trọng. BLHS yêu cầu ba nhóm yếu tố: thủ đoạn gian dối, mục đích chiếm đoạt, thiệt hại thực tế; kèm theo chủ thể đủ năng lực TNHS (từ đủ 16 tuổi). Thủ đoạn có thể là thông tin bịa đặt, che giấu sự thật quan trọng, sử dụng giấy tờ giả, mạo danh, dựng “dự án ma”, lừa đầu tư, kêu gọi góp vốn rồi chiếm đoạt… Nếu ngay từ đầu đã có ý định chiếm đoạt, hành vi thường thể hiện qua chuỗi dấu hiệu: không thực hiện cam kết cốt lõi, né tránh nghĩa vụ, tẩu tán tài sản, xóa dấu vết giao dịch, sử dụng danh tính/giấy tờ giả mạo.
Luật sư uy tín Thành phố Hồ Chí Minh khuyến nghị: hãy ghi nhận đầy đủ email, tin nhắn, hợp đồng, chứng từ chuyển tiền, thông tin tài khoản, định vị, nhân chứng… Đây là nền tảng chứng minh hành vi gian dối, giá trị thiệt hại và mối quan hệ nhân quả – điều kiện để cơ quan điều tra đánh giá dấu hiệu tội phạm, tránh nhầm lẫn với rủi ro dân sự đơn thuần.
2.1. Hành vi gian dối và thủ đoạn điển hình
Doanh nghiệp thường gặp các thủ đoạn: mạo danh nhân sự cấp cao để “chốt đơn” nhận cọc; giả thông báo ngân hàng, đường link thanh toán; lập website/ứng dụng “đầu tư” trả lãi ảo; sử dụng hợp đồng in sẵn nhưng thay phụ lục để chiếm đoạt. Về mặt pháp lý, “gian dối” phải có trước hoặc đồng thời với việc chiếm đoạt; nếu sau khi nhận tài sản mới phát sinh ý định chiếm đoạt, có thể chuyển hóa thành tội khác (như lạm dụng tín nhiệm) hoặc tranh chấp dân sự. Người bị hại cần mô tả rõ thủ đoạn, thời điểm, cách thức, phương tiện (điện thoại, mạng xã hội, email), người liên quan hỗ trợ.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
2.2. Mục đích chiếm đoạt và hậu quả thiệt hại
Mục đích chiếm đoạt thể hiện qua kế hoạch sử dụng tài sản của nạn nhân cho lợi ích riêng, không hoàn trả; dấu hiệu thường thấy: tắt liên lạc, đổi chỗ ở, đóng tài khoản, chuyển tiền qua nhiều lớp “ví”, dùng giấy tờ giả, không có năng lực thực hiện cam kết ngay từ đầu. Hậu quả phải đo lường được: số tiền, tài sản, chi phí phát sinh để khắc phục (lãi vay, phí xử lý, tổn thất kinh doanh). Tài liệu cần gồm: sao kê chuyển khoản, chứng từ nhận tiền, biên bản làm việc, thư xác nhận thiệt hại, định giá độc lập nếu là hàng hóa. Những chứng cứ này giúp cơ quan điều tra nhanh chóng định tội danh, định khung hình phạt và áp dụng biện pháp kê biên, phong tỏa để bảo toàn tài sản.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
3. Quy trình tiếp nhận tố giác và ra quyết định khởi tố
Quy trình chuẩn gồm: tiếp nhận và xử lý nguồn tin về tội phạm; kiểm tra, xác minh; ra quyết định khởi tố vụ án/không khởi tố/tạm đình chỉ; chuyển hồ sơ cho cơ quan có thẩm quyền; và giám sát của Viện kiểm sát. Theo luật sư Nguyễn Thành Huân – Giám đốc công ty Luật sư 11, việc trình bày rõ ràng tình tiết, trích xuất đầy đủ chứng cứ điện tử và đề nghị biện pháp khẩn cấp (phong tỏa, kê biên) ngay từ giai đoạn xác minh sẽ tăng cơ hội bảo toàn tài sản.
3.1. Tiếp nhận, xác minh nguồn tin về tội phạm
Người bị hại/đại diện pháp lý nộp đơn tố giác tới Cơ quan Cảnh sát điều tra (CSĐT) hoặc Viện kiểm sát. Đơn nên trình bày: diễn biến vụ việc theo mốc thời gian; thủ đoạn; giá trị bị chiếm đoạt; danh mục chứng cứ; yêu cầu xử lý và bảo vệ tài sản. Thời hạn kiểm tra, xác minh nguồn tin có thể được gia hạn theo BLTTHS khi vụ việc phức tạp (nhiều bị hại, giao dịch xuyên biên giới, dữ liệu điện tử). Cơ quan chức năng tiến hành lấy lời khai, đối chất, trưng cầu giám định dữ liệu, yêu cầu ngân hàng cung cấp sao kê, phong tỏa tài khoản nếu đủ căn cứ.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
3.2. Ra quyết định khởi tố và phân công điều tra
Khi xác định có dấu hiệu tội phạm, CSĐT ra quyết định khởi tố vụ án, đồng thời cân nhắc khởi tố bị can nếu đủ căn cứ cá thể hóa trách nhiệm. Quyết định nêu rõ hành vi, căn cứ pháp lý, vật chứng, người liên quan và được Viện kiểm sát phê chuẩn theo thẩm quyền. Sau đó, điều tra viên xây dựng kế hoạch điều tra: thu thập thêm chứng cứ, giám định chữ ký/thiết bị số, thu hồi tài sản, áp dụng biện pháp ngăn chặn (cấm đi khỏi nơi cư trú, tạm giam) khi cần thiết. Kết thúc điều tra, hồ sơ chuyển Viện kiểm sát để truy tố, hoặc trả hồ sơ yêu cầu điều tra bổ sung nếu còn mâu thuẫn chứng cứ.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
4. Hướng dẫn thực hành: quy trình – hồ sơ – lưu ý quan trọng (bạn nên làm ngay)
Để rút ngắn thời gian giải quyết và tăng khả năng thu hồi tài sản, hãy chủ động theo “checklist” dưới đây. Nội dung này áp dụng xuyên suốt và đặc biệt hữu ích trong quy trình khởi tố tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản:
Bước 1 – Khẩn cấp bảo toàn chứng cứ:
Sao lưu toàn bộ tin nhắn, email, nhật ký cuộc gọi, ảnh chụp màn hình giao dịch; trích xuất dữ liệu từ ứng dụng/website; lập bảng thời gian (timeline). Nếu có giao nhận trực tiếp, nhanh chóng lập vi bằng hoặc biên bản xác nhận.
Bước 2 – Thống kê thiệt hại có chứng cứ kèm theo:
Lập bảng kê giá trị tài sản/tiền, phí phát sinh; đính kèm sao kê ngân hàng, hợp đồng, phiếu thu/chi, hóa đơn; đề nghị định giá nếu là hàng hóa hoặc tài sản hữu hình.
Bước 3 – Lập đơn tố giác tiêu chuẩn:
Trình bày diễn biến theo mốc thời gian, mô tả thủ đoạn, xác định rõ yêu cầu khởi tố, kê biên/phong tỏa tài khoản; danh mục tài liệu kèm theo. Ghi thông tin liên hệ, ủy quyền cho luật sư nếu cần.
Bước 4 – Theo dõi tiến độ, thực hiện quyền tố tụng:
Ghi nhận số văn bản thụ lý, thời hạn xác minh; yêu cầu thông báo kết quả; cung cấp bổ sung tài liệu theo yêu cầu; khiếu nại nếu quá hạn hoặc xử lý chưa khách quan.
Bước 5 – Song song dân sự để bảo vệ tài sản:
Xem xét khởi kiện dân sự/biện pháp khẩn cấp tạm thời nhằm bảo toàn tài sản của đối tượng (khi đáp ứng điều kiện), tránh việc tẩu tán.
Luật sư 11 khuyến cáo: đừng tự thương lượng nếu không kiểm soát được rủi ro; mọi thỏa thuận nên lập thành văn bản, có luật sư tư vấn, tránh bị “dẫn dụ” nhằm xóa dấu vết hành vi ban đầu.
5. Khung hình phạt, bồi thường và trách nhiệm liên đới
Điều 174 BLHS quy định khung hình phạt từ phạt cải tạo không giam giữ, phạt tù từ 06 tháng đến 20 năm tùy theo giá trị chiếm đoạt, số bị hại, tái phạm nguy hiểm, có tổ chức, lợi dụng thiên tai – dịch bệnh, sử dụng công nghệ cao… Ngoài hình phạt chính, Tòa án có thể phạt tiền, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định, tịch thu tài sản do phạm tội mà có. Về dân sự, người phạm tội buộc hoàn trả, bồi thường thiệt hại, lãi suất phát sinh, chi phí hợp lý để ngăn chặn – khắc phục.
Trong vụ án có tổ chức, người đồng phạm (chủ mưu, cầm đầu, thực hành, giúp sức) bị xem xét theo vai trò, mức độ tham gia; pháp nhân thương mại không chịu TNHS về tội danh này nhưng có thể chịu trách nhiệm dân sự nếu hưởng lợi bất chính. Theo luật sư Nguyễn Thành Huân – Giám đốc công ty Luật sư 11, việc kê biên, phong tỏa kịp thời là chìa khóa để thi hành án hiệu quả sau này.
6. FAQ – Câu hỏi thường gặp về quy trình khởi tố tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản
6.1. Tôi nộp đơn ở đâu và hồ sơ cần gì?
Bạn có thể nộp tại Cơ quan CSĐT nơi xảy ra hành vi, nơi cư trú của người tố giác hoặc Viện kiểm sát cùng cấp. Hồ sơ gồm: đơn tố giác trình bày rõ thủ đoạn, thời điểm, giá trị bị chiếm đoạt; CMND/CCCD, tài liệu chứng cứ (hợp đồng, sao kê, hình ảnh, ghi âm, tin nhắn), danh sách nhân chứng; đề nghị áp dụng biện pháp khẩn cấp để bảo toàn tài sản. Trong quy trình khởi tố tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, hồ sơ ban đầu càng rõ ràng thì việc xác minh càng nhanh, hạn chế yêu cầu bổ sung.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
6.2. Khi nào cơ quan điều tra ra quyết định khởi tố vụ án?
Khi có căn cứ xác định dấu hiệu tội phạm: có thủ đoạn gian dối trước/đồng thời với việc chiếm đoạt; có mục đích chiếm đoạt; có thiệt hại thực tế; chứng cứ đủ tin cậy. Sau giai đoạn kiểm tra, xác minh nguồn tin, cơ quan điều tra sẽ ra quyết định khởi tố/không khởi tố; Viện kiểm sát kiểm sát tính hợp pháp. Nếu hồ sơ thiếu, cơ quan điều tra có thể yêu cầu bổ sung hoặc gia hạn xác minh theo BLTTHS, đặc biệt ở các vụ có nhiều bị hại hoặc dữ liệu điện tử phức tạp.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
6.3. Tôi có thể vừa tố giác hình sự vừa khởi kiện dân sự không?
Có. Hai thủ tục có thể tiến hành song song khi đáp ứng điều kiện; Tòa án dân sự có thể tạm đình chỉ chờ kết quả hình sự nếu cần. Mục tiêu dân sự là bảo vệ, thu hồi tài sản; hình sự nhằm xác định trách nhiệm hình sự theo Điều 174 BLHS. Trong thực tiễn, kết hợp hai kênh giúp tăng khả năng phong tỏa/kê biên, ngăn tẩu tán, và tạo áp lực hoàn trả. Luật sư uy tín Thành phố Hồ Chí Minh khuyên bạn chuẩn bị phương án tài chính – pháp lý đồng bộ ngay từ đầu để tối ưu hiệu quả.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
7. Kết luận / Thông tin liên hệ
Nắm vững quy trình khởi tố tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản giúp bạn hành động đúng thời điểm, cung cấp chứng cứ chuẩn, đề nghị biện pháp khẩn cấp và theo sát tiến độ, từ đó tăng khả năng thu hồi tài sản và bảo vệ quyền lợi. Luật sư 11 sẵn sàng đồng hành từ khâu rà soát hồ sơ, soạn đơn tố giác, làm việc với cơ quan điều tra đến đại diện bồi thường dân sự. Hãy chủ động liên hệ để được tư vấn giải pháp phù hợp từng vụ việc, tiết kiệm thời gian và chi phí.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
