Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản: thời hiệu truy cứu, điều kiện miễn TNHS, quy trình tố cáo và bảo vệ quyền lợi. Tư vấn bởi luật sư Nguyễn Thành Huân – Luật sư 11.
Tình trạng tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản ngày càng tinh vi, gây thiệt hại lớn cho cá nhân và doanh nghiệp. Việc nắm rõ khái niệm, dấu hiệu pháp lý, thời hiệu truy cứu và các căn cứ miễn trách nhiệm hình sự (TNHS) sẽ giúp bạn chủ động phòng ngừa, đồng thời bảo vệ quyền lợi khi có tranh chấp hoặc bị xâm hại. Theo luật sư Nguyễn Thành Huân – Giám đốc công ty Luật sư 11, hiểu đúng quy định và quy trình tố tụng là chìa khóa để xử lý hiệu quả các vụ việc, đặc biệt trong bối cảnh lừa đảo công nghệ cao bùng nổ. Bài viết dưới đây tổng hợp có hệ thống: từ cấu thành tội, cách tính thời hiệu, điều kiện miễn TNHS đến quy trình tố cáo, kèm ví dụ thực tiễn, lưu ý chứng cứ và cách hạn chế rủi ro.
1. Khái niệm, dấu hiệu pháp lý của tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản
Về bản chất, hành vi lừa đảo là việc dùng thủ đoạn gian dối nhằm làm cho bị hại tin tưởng sai sự thật và tự nguyện chuyển giao tài sản, sau đó người phạm tội chiếm giữ trái pháp luật. Các dấu hiệu thường gặp gồm: (i) thủ đoạn gian dối có trước thời điểm chiếm đoạt (như giả mạo danh tính, làm giả tài liệu, đưa thông tin sai lệch về dự án/đầu tư), (ii) hậu quả là tài sản bị chuyển giao và bị chiếm giữ, (iii) có lỗi cố ý trực tiếp và mục đích chiếm đoạt.
Trong thực tiễn, thủ đoạn phổ biến gồm: giả danh nhân viên ngân hàng để yêu cầu “xác thực” OTP; lập sàn đầu tư ảo hứa lãi cao; rao bán hàng hóa/dịch vụ nhưng không giao; mượn – thuê tài sản rồi bỏ trốn; hoặc “kịch bản” gọi điện đe dọa có liên quan vụ án để buộc chuyển tiền vào “tài khoản an toàn”. Điểm then chốt khi đánh giá là mối quan hệ nhân quả giữa hành vi gian dối và việc chuyển giao tài sản: nếu không có gian dối thì việc giao tài sản đã không xảy ra.
Theo kinh nghiệm của Luật sư 11 (Luật sư uy tín Thành phố Hồ Chí Minh), hai nhóm chứng cứ cần ưu tiên lưu giữ: (1) dữ liệu điện tử (tin nhắn, email, lịch sử cuộc gọi, biên nhận chuyển khoản, log đăng nhập), (2) tài liệu “vật chứng” (hợp đồng, giấy nhận tiền, biên bản làm việc). Việc thu thập kịp thời giúp cơ quan tiến hành tố tụng định dạng hành vi, định lượng thiệt hại và áp dụng khung hình phạt phù hợp.
Dấu hiệu gian dối thường gặp và cách nhận diện sớm tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản
Một số “tín hiệu đỏ” bạn cần cảnh giác: (i) yêu cầu chuyển tiền gấp kèm lời hứa lợi nhuận bất thường; (ii) thúc ép giữ bí mật, không cho bạn tham vấn người thứ ba; (iii) sử dụng danh nghĩa cơ quan nhà nước nhưng liên hệ qua số di động/lien kết không chính thống; (iv) hợp đồng/giấy tờ có lỗi chính tả, dấu hiệu “cắt – dán”; (v) từ chối cung cấp địa chỉ, giấy phép hoặc hồ sơ năng lực. Để giảm rủi ro: kiểm tra pháp nhân trên Cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp; gọi xác minh trực tiếp đơn vị bị mạo danh; không cung cấp OTP/dữ liệu thẻ; dùng phương thức thanh toán có kiểm soát (escrow/ví trung gian) và ghi rõ điều kiện giao – nhận.
Sau khi phát hiện dấu hiệu gian dối, ưu tiên “đóng băng” thiệt hại: khóa thẻ, thông báo ngân hàng truy vết, lập vi bằng (khi cần), đồng thời soạn sẵn bộ chứng cứ theo checklist để phục vụ việc tố cáo/khởi kiện dân sự song song.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
2. Thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự: cách hiểu và áp dụng
Thời hiệu truy cứu TNHS là khoảng thời gian luật định kể từ khi tội phạm được thực hiện đến thời điểm bị khởi tố; quá thời hạn này thì không bị truy cứu. Theo phân loại mức độ tội phạm trong Bộ luật Hình sự 2025, thời hiệu thông thường tương ứng: 05 năm (tội ít nghiêm trọng), 10 năm (tội nghiêm trọng), 15 năm (tội rất nghiêm trọng) và 20 năm (tội đặc biệt nghiêm trọng). Với các vụ lừa đảo giá trị đặc biệt lớn, có tổ chức, chuyên nghiệp hoặc dùng công nghệ cao, việc định tính – định lượng sẽ quyết định khung thời hiệu áp dụng.
Thời hiệu không phải “đếm suông”; cần xác định mốc bắt đầu (thời điểm hoàn thành hành vi chiếm đoạt), mốc dừng/tạm dừng và mốc tính lại trong những trường hợp đặc biệt. Nếu người phạm tội cố tình trốn tránh hoặc phạm tội mới trong thời hiệu, thời hạn có thể tạm dừng và/hoặc tính lại từ đầu. Ngoài ra, trường hợp vụ việc bị đình chỉ do chưa xác định được người phạm tội, khi có căn cứ mới, cơ quan tiến hành tố tụng có thể phục hồi điều tra nếu vẫn còn trong thời hiệu tương ứng.
Cách tính, tạm dừng và tính lại thời hiệu trong thực tế
Thực hành cho thấy ba bước dễ nhớ: (1) Xác định hành vi hoàn thành: thời điểm bị hại chuyển giao tài sản và người phạm tội chiếm giữ; (2) Rà tình tiết gián đoạn: có trốn tránh, thay đổi nơi cư trú không khai báo, sử dụng giấy tờ giả để né tránh triệu tập, hay phạm tội mới?; (3) Tài liệu hóa mốc thời gian: lập bảng timeline, đính kèm chứng cứ (sao kê, biên bản làm việc, lệnh triệu tập, kết quả ủy thác tư pháp…). Với tranh chấp kéo dài, nên chủ động yêu cầu xác minh để tránh “chạy” qua thời hiệu do chậm trễ thu thập chứng cứ. Theo luật sư Nguyễn Thành Huân – Giám đốc công ty Luật sư 11, việc quản trị dòng thời gian hồ sơ là kỹ năng thiết yếu, nhất là vụ việc xuyên biên giới hoặc có nhiều đồng phạm.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
3. Miễn trách nhiệm hình sự: tiêu chí pháp lý và hồ sơ cần chuẩn bị
“Miễn TNHS” khác với trường hợp “không phải chịu TNHS do mất năng lực TNHS” (như rối loạn tâm thần tại thời điểm thực hiện hành vi). Về nguyên tắc, miễn TNHS áp dụng khi đáp ứng điều kiện luật định, điển hình: người phạm tội có nhân thân tốt, phạm tội ít nghiêm trọng, tự nguyện khắc phục toàn bộ hậu quả, tích cực hợp tác, được người bị hại bãi nại hoặc có chuyển biến của tình hình làm hành vi không còn nguy hiểm cho xã hội. Ngoài ra, hết thời hiệu truy cứu cũng là căn cứ chấm dứt trách nhiệm hình sự.
Hồ sơ đề nghị xem xét miễn TNHS nên chuẩn bị theo nhóm: (i) Chứng cứ bồi thường/khắc phục (biên lai hoàn trả tài sản, thỏa thuận bồi thường, thư xin lỗi); (ii) Tài liệu nhân thân và tình tiết giảm nhẹ (xác nhận địa phương, giấy khen, hoàn cảnh gia đình khó khăn, bệnh lý…); (iii) Ý kiến người bị hại (biên bản thỏa thuận, đơn xin giảm nhẹ/không yêu cầu xử lý hình sự); (iv) Văn bản giải trình thể hiện thái độ thành khẩn, ăn năn. Luật sư uy tín Thành phố Hồ Chí Minh khuyến nghị nộp sớm, bảo đảm tính chân thực và thống nhất dữ liệu, tránh “lời khai chạy theo chứng cứ”.
4. Quy trình tố cáo và bảo vệ quyền lợi trong vụ án lừa đảo (checklist thực hành)
Để tối ưu thời gian xử lý và khả năng thu hồi tài sản, bạn có thể theo quy trình 6 bước:
Bước 1 – Khẩn cấp bảo toàn chứng cứ và hạn chế thiệt hại. Khóa thẻ/ngưng giao dịch, thông báo ngân hàng truy vết, lưu trữ toàn bộ dữ liệu điện tử (ảnh chụp màn hình, biên lai, file ghi âm), cân nhắc lập vi bằng đối với nội dung trực tuyến dễ biến mất.
Bước 2 – Lập hồ sơ chứng cứ theo chủ đề. Nhóm “gian dối” (quảng cáo, tin nhắn, email), nhóm “giao dịch” (hợp đồng, sao kê), nhóm “nhân thân đối tượng” (số điện thoại, tài khoản, địa chỉ). Đặt tên file thống nhất, tạo timeline.
Bước 3 – Soạn đơn tố giác tội phạm. Trình bày ngắn gọn, mạch lạc: tóm tắt vụ việc, hành vi gian dối, thiệt hại, yêu cầu xử lý và biện pháp bảo vệ khẩn cấp (phong tỏa tài khoản, tạm giữ tài sản).
Bước 4 – Nộp đơn đúng thẩm quyền. Gửi Cơ quan Cảnh sát điều tra nơi xảy ra hành vi hoặc nơi đối tượng cư trú; kèm danh mục chứng cứ, đề nghị xác nhận đã tiếp nhận.
Bước 5 – Theo dõi tiến trình và bổ sung tài liệu. Ghi nhận số vào sổ; yêu cầu thông báo kết quả giải quyết; kịp thời bổ sung chứng cứ theo yêu cầu điều tra. Có thể đề nghị đối chất, nhận dạng, trưng cầu giám định dữ liệu điện tử.
Bước 6 – Song song bảo vệ quyền lợi dân sự. Yêu cầu bồi thường thiệt hại, kê biên/thu hồi tài sản do phạm tội mà có, áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời khi khởi kiện dân sự (nếu phù hợp). Trong suốt quá trình, việc có luật sư đồng hành giúp định hướng chiến lược: ưu tiên thu hồi tài sản và rút ngắn thời gian xử lý.
Theo Luật sư 11, ở vụ việc công nghệ cao, phối hợp “ba mũi”: ngân hàng – nhà mạng – sàn giao dịch là chìa khóa, nhằm truy vết dòng tiền, kịp phong tỏa trước khi bị “rút – xoay vòng”.
5. Câu hỏi thường gặp về thời hiệu và miễn TNHS
Hết thời hiệu thì còn khởi tố được không, và có ảnh hưởng gì tới tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản?
Khi hết thời hiệu truy cứu TNHS, về nguyên tắc, cơ quan tiến hành tố tụng không khởi tố hoặc phải đình chỉ nếu đã khởi tố, trừ trường hợp có căn cứ pháp luật khác điều chỉnh đặc thù. Tuy nhiên, quyền dân sự của người bị hại (yêu cầu bồi thường, đòi lại tài sản) vẫn có thể được xem xét theo trình tự tố tụng dân sự nếu còn thời hiệu khởi kiện. Vì vậy, nếu nghi ngờ bị lừa, cần nhanh chóng tố giác để “giữ chỗ” trong khung thời hiệu và chủ động đề nghị biện pháp bảo vệ khẩn cấp (phong tỏa tài khoản, kê biên tài sản…). Việc quản lý dòng thời gian – sự kiện, cùng việc lập timeline chứng cứ rõ ràng, sẽ giúp cơ quan chức năng xác định chính xác mốc thời gian và tránh bỏ lỡ cơ hội xử lý.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
Những trường hợp nào có thể được miễn TNHS và cần chuẩn bị gì?
Miễn TNHS thường đặt trên nền tảng: nhân thân tốt, phạm tội ít nghiêm trọng, tự nguyện bồi thường – khắc phục toàn bộ, thành khẩn hợp tác, được người bị hại xin giảm nhẹ hoặc bãi nại, hoặc có chuyển biến của tình hình làm hành vi không còn nguy hiểm. Hồ sơ nên gồm: biên lai hoàn trả, thỏa thuận bồi thường, giấy xác nhận địa phương, bằng khen/chứng nhận, thư xin lỗi, đơn bãi nại/đề nghị giảm nhẹ và bản tường trình thể hiện thiện chí. Lưu ý, trường hợp không có năng lực TNHS (như mất năng lực nhận thức tại thời điểm phạm tội theo kết luận giám định) là cơ chế pháp lý khác với “miễn TNHS”, song đều có thể dẫn đến không truy cứu. Việc tham vấn sớm giúp lựa chọn chiến lược phù hợp với từng hồ sơ cụ thể của tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
6. Kết luận & thông tin liên hệ
Nhận diện sớm dấu hiệu gian dối, quản trị tốt chứng cứ và hiểu rõ thời hiệu truy cứu cùng điều kiện miễn TNHS là nền tảng để xử lý hiệu quả các hồ sơ về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Vai trò của luật sư là điều phối chiến lược: ưu tiên thu hồi tài sản, rút ngắn thời gian giải quyết và giảm thiểu rủi ro hình sự – dân sự đi kèm. Nếu bạn đang gặp tình huống tương tự, đừng chần chừ liên hệ để được đánh giá hồ sơ, xây dựng lộ trình hành động và bảo vệ quyền lợi một cách bài bản. Theo luật sư Nguyễn Thành Huân – Giám đốc công ty Luật sư 11, chuẩn bị đúng – đủ ngay từ đầu sẽ tạo lợi thế quyết định trong toàn bộ tiến trình.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
