Tìm hiểu loại trừ trách nhiệm hình sự theo BLHS: phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết. Tư vấn bởi luật sư Nguyễn Thành Huân – Luật sư 11.
Những tội phạm bị loại trừ trách nhiệm hình sự theo BLHS (phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết…) là một chủ đề quan trọng, không chỉ trong lĩnh vực Hình Sự mà còn ảnh hưởng sâu sắc đến nhận thức của xã hội về công lý và bảo vệ quyền lợi cá nhân. Việc hiểu rõ các quy định này giúp người dân nhận diện Trong thực tiễn tố tụng, không phải hành vi gây thiệt hại nào cũng bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Khi rơi vào các tình huống đặc biệt, pháp luật ghi nhận cơ chế loại trừ trách nhiệm hình sự để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân và cộng đồng. Nắm rõ khái niệm, điều kiện áp dụng cũng như cách chứng minh ngay từ đầu sẽ giúp người dân chủ động bảo vệ mình trước rủi ro pháp lý. Theo luật sư Nguyễn Thành Huân – Giám đốc công ty Luật sư 11, hiểu đúng “phòng vệ chính đáng” và “tình thế cấp thiết” không chỉ tránh bị xử lý oan sai mà còn góp phần củng cố niềm tin vào công lý. Bài viết dưới đây hệ thống ngắn gọn – dễ hiểu các căn cứ, ví dụ thực tế và quy trình làm việc khi cần vận dụng các quy định này.
1. Khái niệm và căn cứ pháp lý về loại trừ trách nhiệm hình sự
Bộ luật Hình sự (BLHS) 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) quy định một số trường hợp khi xảy ra hành vi gây thiệt hại nhưng không phải chịu trách nhiệm hình sự nếu đáp ứng điều kiện luật định. Tiêu biểu là phòng vệ chính đáng (Điều 22) và tình thế cấp thiết (Điều 23). Bản chất của loại trừ trách nhiệm hình sự là thừa nhận tính hợp pháp của hành vi trong bối cảnh đặc thù: hành vi nhằm bảo vệ lợi ích hợp pháp và là biện pháp cần thiết, phù hợp trong hoàn cảnh đó.
Điểm mấu chốt của cơ chế loại trừ là đánh giá tổng thể: (i) có hành vi xâm phạm trái pháp luật hay nguy cơ hiện hữu cần ngăn chặn; (ii) thời điểm, mục đích và mức độ đáp trả/ứng xử; (iii) mối tương quan thiệt hại – lợi ích được bảo vệ. Chẳng hạn, xô đẩy để đẩy lùi kẻ đang giằng co con dao có thể là hợp pháp; nhưng tiếp tục tấn công khi mối nguy đã chấm dứt có thể bị xem là vượt quá giới hạn. Luật cũng phân biệt giữa căn cứ loại trừ (hành vi không cấu thành tội phạm) với miễn trách nhiệm hình sự (đủ dấu hiệu tội phạm nhưng được miễn vì lý do nhân đạo/chính sách). Luật sư uy tín Thành phố Hồ Chí Minh thường khuyến nghị thu thập chứng cứ tại chỗ (clip, nhân chứng, dấu vết hiện trường) vì đây là nền tảng để cơ quan tiến hành tố tụng nhận diện đúng bối cảnh pháp lý.
1.1. Phân biệt “căn cứ loại trừ” và “miễn trách nhiệm hình sự”
“Căn cứ loại trừ” (phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết, rủi ro trong nghiên cứu – thử nghiệm… khi luật cho phép) làm cho hành vi ngay từ đầu không phải tội phạm. Ngược lại, “miễn trách nhiệm hình sự” áp dụng khi hành vi đã cấu thành tội phạm nhưng người thực hiện được miễn do tự thú, khắc phục hậu quả đặc biệt, chuyển biến tình hình, nhân thân tốt… Ý nghĩa thực tiễn của phân biệt này rất lớn: nếu thuộc căn cứ loại trừ, người thực hiện không bị coi là có tội; hồ sơ cần tập trung chứng minh bối cảnh hợp pháp của hành vi, không phải xin giảm nhẹ. Theo luật sư Nguyễn Thành Huân – Giám đốc công ty Luật sư 11, cách trình bày ngay từ giai đoạn đầu sẽ định hướng điều tra theo hướng khách quan, hạn chế rủi ro “chụp mũ” tội danh.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
2. Phòng vệ chính đáng: điều kiện áp dụng và ví dụ
Phòng vệ chính đáng là quyền của công dân dùng biện pháp cần thiết để bảo vệ lợi ích hợp pháp của mình, người khác hoặc Nhà nước – xã hội trước hành vi tấn công trái pháp luật đang diễn ra. Có ba điều kiện cốt lõi thường được cơ quan tố tụng xem xét: (1) Phải có hành vi xâm phạm hiện hữu, trực tiếp, nguy hiểm; (2) Hành vi phòng vệ xảy ra tức thời nhằm ngăn chặn, đẩy lùi sự tấn công; (3) Mức độ phòng vệ tương xứng, không vượt quá cần thiết. Ví dụ: A bị B dùng gậy đánh; A giằng gậy, đẩy B ngã để thoát thân là phù hợp. Nhưng nếu B đã buông gậy, bỏ chạy mà A tiếp tục truy đuổi đánh gây thương tích nặng, khả năng cao bị coi là vượt quá giới hạn phòng vệ.
Đánh giá “tương xứng” không máy móc theo “vũ khí tương đương” mà dựa vào tổng thể: cường độ tấn công, vị trí, thể trạng các bên, không gian hẹp – rộng, khả năng gây nguy hiểm tức khắc… BLHS cho phép người phòng vệ chủ động áp dụng biện pháp mạnh để triệt tiêu nguy cơ nếu không có cách nào nhẹ hơn nhưng vẫn bảo đảm an toàn. Luật sư 11 lưu ý: ghi âm – ghi hình, gọi ngay hàng xóm – bảo vệ – lực lượng chức năng, cấp cứu và giám định thương tích kịp thời sẽ tạo “dấu mốc pháp lý” giúp nhận diện phòng vệ chính đáng.
2.1. Dấu hiệu nhận diện phòng vệ hợp pháp trong thực tế
Một số chỉ báo thường gặp để chứng minh phòng vệ hợp pháp:
- Có bằng chứng về hành vi tấn công trước (lời khai nhân chứng, camera, vết thương phòng vệ).
- Hành vi đáp trả ngay tức thì, dừng lại khi mối nguy chấm dứt.
- Thiệt hại gây ra có mục đích ngăn chặn chứ không nhằm trả thù.
- Đã cân nhắc (trong khả năng cho phép) biện pháp ít gây hại hơn nhưng không khả thi trong khoảnh khắc nguy hiểm.
Khi làm việc với cơ quan điều tra, nên mô tả theo trình tự thời gian, nhấn mạnh thời điểm bắt đầu – kết thúc hành vi xâm phạm; kèm sơ đồ vị trí, ảnh hiện trường. Luật sư uy tín Thành phố Hồ Chí Minh có thể hỗ trợ kỹ thuật pháp lý để tránh diễn giải bất lợi.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
3. Tình thế cấp thiết: tiêu chí áp dụng và ranh giới pháp lý
“Tình thế cấp thiết” áp dụng khi một người buộc phải gây ra thiệt hại nhỏ hơn để ngăn ngừa một nguy cơ lớn, hiện hữu đe dọa lợi ích hợp pháp (tính mạng, sức khỏe, tài sản, trật tự công cộng…). Điều kiện căn bản gồm: (i) Có nguy cơ thực tế và trực tiếp; (ii) Không còn cách nào khác nhẹ hơn có hiệu quả tương đương; (iii) Thiệt hại gây ra ít nghiêm trọng hơn thiệt hại cần ngăn ngừa. Ví dụ: phá khóa căn hộ để cứu người bất tỉnh có dấu hiệu ngạt khói; lái xe ép nhẹ để chặn phương tiện đang lao thẳng vào đám đông.
Ranh giới pháp lý thường bị hiểu lầm ở tiêu chí “không còn cách nào khác”. Pháp luật không đòi hỏi người dân trong vài giây sinh tử phải cân nhắc như chuyên gia; chỉ cần trong hoàn cảnh cụ thể, giải pháp lựa chọn là hợp lý, phù hợp thông thường. Ngược lại, lợi dụng danh nghĩa “cấp thiết” để gây thiệt hại ngang hoặc lớn hơn (ví dụ đập phá quá mức cần thiết, trục lợi bảo hiểm) sẽ bị bác bỏ. Khi vận dụng, bạn nên ý thức rằng mục tiêu chính là giảm thiểu tổng thiệt hại xã hội – đây là chìa khóa để thuyết phục cơ quan tố tụng rằng hành vi thuộc loại trừ trách nhiệm hình sự.
3.1. Ví dụ thực tiễn và lưu ý chứng cứ
- Người dân phá cửa sổ ô tô để cứu trẻ nhỏ bị bỏ quên dưới nắng gay gắt, xe đã khóa và không liên lạc được chủ xe.
- Hàng xóm ngắt cầu dao, phá ổ khóa để vào nhà dập lửa khi thấy khói bốc mạnh, gọi 114 nhưng nguy cơ cháy lan tức thì.
Lưu ý: ghi nhận thời điểm nguy cơ, đã thử các biện pháp nhẹ hơn (gọi cửa, gọi cứu hộ) và đánh giá sơ bộ mức thiệt hại – lợi ích. Chụp ảnh, quay clip, xin xác nhận nhân chứng sẽ củng cố tính “cấp thiết” của quyết định.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
4. Quy trình thực hành: cách chứng minh căn cứ loại trừ trách nhiệm hình sự
Khi sự việc xảy ra, chuỗi hành động dưới đây giúp bạn tối đa hóa cơ hội được công nhận thuộc diện loại trừ trách nhiệm hình sự:
- Đảm bảo an toàn, dừng hành vi ngay khi mối nguy chấm dứt hoặc khi đã đạt mục tiêu ngăn chặn.
- Gọi cấp cứu/cứu hộ và báo công an gần nhất; ghi nhận thời điểm gọi để chứng minh sự khẩn cấp.
- Thu thập chứng cứ: video, ảnh, định vị, vật chứng; ghi chú nhanh diễn biến theo mốc thời gian (ai – làm gì – ở đâu).
- Tìm nhân chứng và xin thông tin liên hệ; đề nghị bảo vệ/ban quản trị tòa nhà trích xuất camera.
- Đi giám định thương tích/tài sản (nếu có) để xác định mức độ thiệt hại – đây là cơ sở so sánh “tương xứng” hoặc “thiệt hại nhỏ hơn”.
- Trình bày làm việc theo cấu trúc pháp lý: bối cảnh – hành vi xâm phạm/nguy cơ – mục đích phòng vệ/cấp thiết – lựa chọn biện pháp – lý do không có cách nhẹ hơn – thời điểm dừng lại.
- Chủ động mời luật sư ngay từ đầu. Theo luật sư Nguyễn Thành Huân – Giám đốc công ty Luật sư 11, việc định hướng nội dung khai báo giúp tránh mâu thuẫn, bảo toàn quyền im lặng, chọn lựa tài liệu nộp phù hợp.
- Nếu bị hiểu sai, đề nghị thực nghiệm điều tra, dựng hiện trường để kiểm chứng góc nhìn, khoảng cách, khả năng gây nguy hiểm trong thực tế.
5. FAQ – Câu hỏi thường gặp về loại trừ trách nhiệm hình sự
5.1. Khi nào phòng vệ chính đáng bị coi là “vượt quá giới hạn”?
Thường khi hành vi đáp trả không còn cần thiết để ngăn chặn tấn công hoặc gây thiệt hại rõ ràng lớn hơn mức phải chịu để tự vệ. Dấu hiệu gồm: mối nguy đã chấm dứt nhưng vẫn tiếp tục tấn công; sử dụng công cụ sát thương mạnh trong tình huống có thể thoát thân an toàn; tấn công vào vùng trọng yếu quá mức cần thiết. Cách phòng ngừa là dừng lại ngay khi đối phương không còn khả năng tiếp tục xâm phạm và gọi hỗ trợ. Việc chuẩn bị sẵn “checklist” chứng cứ như trên sẽ giúp chứng minh bối cảnh hợp pháp và tăng khả năng được công nhận thuộc loại trừ trách nhiệm hình sự.
5.2. Tình thế cấp thiết có áp dụng khi bảo vệ tài sản không?
Có, nếu thỏa mãn điều kiện “thiệt hại nhỏ hơn để ngăn ngừa thiệt hại lớn hơn” và không có giải pháp nhẹ hơn đạt hiệu quả tương đương. Ví dụ, phá khóa kho để xả nước cứu hàng hóa khỏi cháy lan từ nhà bên cạnh; hoặc ép xe để chặn phương tiện đang lao vào khu chợ. Cần chứng minh nguy cơ trực tiếp – hiện hữu, mục đích bảo vệ lợi ích hợp pháp, và sự hợp lý của giải pháp đã chọn. Khi đáp ứng tiêu chí, hành vi có thể được xem là thuộc phạm vi loại trừ trách nhiệm hình sự theo BLHS.
6. Kết luận và thông tin liên hệ
Pháp luật hình sự Việt Nam thiết kế cơ chế để người dân bảo vệ mình một cách hợp pháp trong tình huống nguy hiểm. Hiểu đúng và biết cách chứng minh “phòng vệ chính đáng”, “tình thế cấp thiết” sẽ giúp bạn đứng vững trước rủi ro tố tụng, nhất là khi cần được công nhận thuộc loại trừ trách nhiệm hình sự. Nếu bạn hoặc người thân đang vướng vào vụ việc tương tự, đừng chần chừ liên hệ chuyên gia để được tư vấn kịp thời, bảo đảm quyền lợi tốt nhất. Luật sư 11 luôn sẵn sàng đồng hành với sự tận tâm của đội ngũ, trong đó có luật sư Nguyễn Thành Huân – người nhiều năm kinh nghiệm xử lý các hồ sơ hình sự phức tạp.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
