Bảo quản dữ liệu số trong vụ truyền bá văn hoá phẩm đồi trụy
Trong các vụ án “truyền bá văn hoá phẩm đồi trụy”, bảo quản dữ liệu số trong vụ truyền bá văn hoá phẩm đồi trụy là điểm mấu chốt quyết định dữ liệu có được công nhận là chứng cứ hợp pháp hay không. Chỉ một thao tác sai (mở máy, sao chép thiếu biên bản, không niêm phong…) có thể làm mất giá trị chứng minh. Bài viết này hệ thống quy định, quy trình và những lưu ý thực tế dưới góc nhìn pháp lý phổ thông để bạn áp dụng ngay, đặc biệt khi làm việc với cơ quan tố tụng tại Thành phố Hồ Chí Minh.
Khung pháp lý cốt lõi cần nắm
Tội danh: Hành vi “truyền bá văn hoá phẩm đồi trụy” bị xử lý theo Điều 326 BLHS 2015 (sửa đổi 2017), với khung hình phạt từ tiền, cải tạo đến tù giam tuỳ mức độ, số lượng, phạm vi phát tán và đối tượng bị tác động.
Dữ liệu điện tử là nguồn chứng cứ:BLTTHS 2015 ghi nhận dữ liệu điện tử là một trong các nguồn chứng cứ; đồng thời đặt ra nguyên tắc thu thập, bảo quản đúng trình tự thì mới có giá trị pháp lý. Các điều liên quan thường được viện dẫn gồm Điều 87 (nguồn chứng cứ), Điều 99 (khái niệm dữ liệu điện tử), Điều 107 & 196 (thu thập/thu giữ, sao lưu, bảo quản).
Khám xét, thu giữ phương tiện & dữ liệu điện tử: Cơ quan tố tụng có thể khám xét, thu giữ phương tiện, dữ liệu điện tử khi có căn cứ theo BLTTHS. Việc sao lưu được phép khi không thể thu giữ trực tiếp thiết bị; bản sao lưu phải được niêm phong và bảo quản như vật chứng.
Gợi ý thực hành: Ngay khi có dấu hiệu làm việc với cơ quan tố tụng, bạn nên chủ động chuẩn bị đầu mối kỹ thuật số (thiết bị, tài khoản, mật khẩu, email khôi phục) và liên hệ sớm với một đơn vị như Luật sư 11 để được hướng dẫn hiện trường ban đầu, tránh tự ý thao tác.
Tiêu chuẩn “chuỗi bảo quản” (chain of custody) cho dữ liệu số
Mục tiêu: đảm bảo tính toàn vẹn (integrity) và nguồn gốc (authenticity) của dữ liệu từ lúc thu thập đến khi xuất trình tại hồ sơ vụ án.
Những nguyên tắc tối thiểu:
Lập biên bản tại chỗ: Ghi rõ thời gian, địa điểm, người thực hiện, nhân chứng; mô tả thiết bị, tài khoản, vị trí file, đường dẫn; ảnh chụp màn hình/ảnh thiết bị.
Niêm phong đúng luật: Niêm phong thiết bị hoặc bản sao lưu; ghi số niêm phong, chữ ký; lưu trong môi trường an toàn.
Sao lưu chuẩn mực: Thực hiện bit-by-bit image hoặc sao lưu ở chế độ chỉ đọc; tạo giá trị băm (hash) (MD5/SHA-256) và ghi nhận vào biên bản.
Ghi nhận toàn bộ thao tác: Nhật ký (log) người chạm vào dữ liệu; khi mở niêm phong phải có quyết định và biên bản.
Phân tách bản gốc – bản làm việc: Bản gốc niêm phong; bản sao dùng để phân tích kỹ thuật, trích xuất; mọi thay đổi đều trên bản sao.
Các chuẩn mực này tương thích với tinh thần Điều 107 & 196 BLTTHS về sao lưu và bảo quản như vật chứng; vi phạm trình tự có thể khiến dữ liệu không còn giá trị luật định.
Quy trình thực tế áp dụng cho vụ “truyền bá văn hoá phẩm đồi trụy”
1) Xác định phạm vi dữ liệu, thiết bị, tài khoản
Thiết bị: điện thoại, máy tính, ổ cứng, USB, thẻ nhớ, router.
Không gian số: mạng xã hội, nhóm chat, email, dịch vụ lưu trữ đám mây, website/hosting, sàn nội dung.
Dạng dữ liệu thường gặp: file ảnh/video, tin nhắn, log truy cập, lịch sử trình duyệt, siêu dữ liệu (metadata), hóa đơn thanh toán dịch vụ nội dung.
Mẹo pháp lý: Khoanh vùng theo timeline sự kiện (thời điểm tạo/tải lên/chia sẻ) để giảm rủi ro “đào bới” ngoài phạm vi cần thiết.
2) Thu giữ hoặc sao lưu hợp pháp
Nếu thu giữ thiết bị: yêu cầu lập biên bản, mô tả hiện trạng, niêm phong; làm rõ có thu cả thiết bị ngoại vi không (ổ rời, đầu đọc, modem).
Nếu không thể thu giữ (máy chủ ở nước ngoài, máy dùng chung…): sao lưu vào phương tiện điện tử và bảo quản như vật chứng; đồng thời yêu cầu cơ quan/tổ chức/cá nhân liên quan lưu trữ, bảo toàn nguyên trạng phần họ quản lý.
3) Bảo toàn dữ liệu trên nền tảng số
Soạn văn bản yêu cầu nhà cung cấp dịch vụ (mạng xã hội, email, cloud) đóng băng (preservation) dữ liệu liên quan (ID bài đăng, URL, thời gian, IP), kèm mốc thời gian và phạm vi.
Ghi nhận phản hồi của nền tảng (mã yêu cầu, thời hạn lưu, điều kiện pháp lý bổ sung như MLAT, lệnh toà… nếu có).
4) Ghi nhận và kiểm tra tính toàn vẹn
Với mỗi tập tin/xuất trích, tạo và lưu giá trị hash; lập danh mục kiểm soát (manifest).
Lưu metadata gốc (EXIF của ảnh/video, header của email, thông số máy ảnh/thiết bị ghi hình nếu xác định được).
Các nhánh tình huống thường gặp (và cách xử lý)
H3. Thu giữ điện thoại/máy tính tại chỗ: 5 bước tối thiểu
Yêu cầu ngừng thao tác trên thiết bị;
Ghi nhận trạng thái (bật/tắt, khoá/mở, ứng dụng đang chạy);
Biên bản & ảnh hiện trường (màn hình, số seri, phụ kiện);
Niêm phong thiết bị hoặc sao lưu đúng chuẩn;
Lập chuỗi bàn giao đến kho vật chứng/đơn vị giám định. Lưu ý: Tránh tự mở xem nội dung; mọi thao tác cần người có thẩm quyền và người chứng kiến.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
H3. Dữ liệu ở mạng xã hội/Cloud: yêu cầu “đóng băng” đúng mục tiêu
Xác định ID nội dung, tài khoản, URL, thời điểm đăng;
Gửi yêu cầu bảo toàn (preservation) và yêu cầu cung cấp (production) theo mẫu của nền tảng;
Lưu mã yêu cầu và bản sao mọi phản hồi; theo dõi thời hạn bảo toàn.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
H3. Ảnh/video “nhạy cảm”: kiểm tra nguồn gốc không xâm hại đời tư
Xem xét nguồn tạo lập (tự quay, nhận/chia sẻ lại), bối cảnh và quyền riêng tư của các bên liên quan;
Trích xuất metadata, dấu hiệu chỉnh sửa; đối chiếu log tải lên/chia sẻ;
Bảo vệ thông tin nhận dạng cá nhân khi không cần thiết phải lưu ở bản làm việc.
Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
Quyền và nghĩa vụ khi làm việc với cơ quan tố tụng
Quyền có luật sư: Bạn có quyền mời luật sư tham gia từ sớm để giám sát thủ tục khám xét, thu giữ, sao lưu. Luật sư 11 là Luật sư uy tín Thành phố Hồ Chí Minh luôn sẵn sàng đồng hành.
Khám xét, thu giữ hợp pháp: Việc khám xét người, chỗ ở, phương tiện và dữ liệu điện tử phải có căn cứ và theo đúng trình tự pháp luật; biên bản là bắt buộc.
Không tự ý tiêu huỷ dữ liệu: Việc xoá, sửa dấu vết có thể cấu thành hành vi cản trở hoạt động tố tụng; thay vào đó, ngay lập tức ghi nhận hiện trạng và chờ hướng dẫn nghiệp vụ.
Bàn giao đúng quy cách: Thiết bị/bản sao lưu khi bàn giao phải có niêm phong, mã hash, biên bản và chữ ký các bên liên quan.
Rủi ro thường gặp làm “rơi” giá trị chứng cứ (và cách né)
Mở thiết bị, xem trước nội dung → phá vỡ chuỗi bảo quản. Giải pháp: chỉ thao tác khi có thẩm quyền và lập biên bản đầy đủ.
Sao chép kiểu “copy–paste” → không chứng minh được toàn vẹn. Giải pháp:image forensics, tạo hash, manifest.
Không ghi lại metadata và log → khó chứng minh mốc thời gian. Giải pháp: chụp/ghi log, xuất tiêu đề email, header HTTP, EXIF.
Thu giữ thiếu phạm vi (quên ổ rời/ngoại vi) → mất mắt xích quan trọng. Giải pháp: rà soát hệ sinh thái thiết bị.
Đụng chạm ngoài phạm vi → dễ bị phản biện xâm phạm đời tư. Giải pháp: giới hạn theo timeline và điểm nghi vấn.
Góc nhìn luật sư
Theo Luật sư Nguyễn Thành Huân – Giám đốc Công ty Luật sư 11, trong thực tế, nhiều vụ việc “đổ bể” ở khâu sao lưu và niêm phong: thiếu hash, thiếu ảnh chụp hiện trạng, không phân tách bản gốc – bản làm việc. Khi đồng hành cùng khách hàng, đội ngũ của Luật sư Nguyễn Thành Huân và Luật sư 11 đặt ưu tiên là bảo toàn tính toàn vẹn của dữ liệu; đồng thời đảm bảo quyền, lợi ích hợp pháp của thân chủ trước mọi hoạt động thu giữ/khám xét. Đây cũng là tiêu chuẩn mà một Luật sư uy tín Thành phố Hồ Chí Minh phải duy trì.
FAQ
1) Khi nào dữ liệu số được coi là chứng cứ? Khi được thu thập đúng trình tự, từ nguồn hợp pháp và bảo toàn toàn vẹn, theo BLTTHS 2015 (Điều 87, 99…). Nếu vi phạm thủ tục, dữ liệu có thể không có giá trị pháp lý.
2) Sao lưu dữ liệu thế nào để được chấp nhận? Sao lưu vào phương tiện điện tử, niêm phong như vật chứng, có biên bản và hash; trường hợp không thể thu giữ thiết bị thì vẫn phải sao lưu và yêu cầu bên liên quan bảo toàn nguyên vẹn.
3) Xoá dữ liệu có giúp “thoát” trách nhiệm? Không. Việc xoá có thể làm nặng thêm rủi ro pháp lý (cản trở hoạt động tố tụng) và nhiều dữ liệu vẫn khôi phục được từ sao lưu, log, nhà cung cấp dịch vụ.
Kết luận
Trong các vụ án liên quan Điều 326 BLHS, bảo quản dữ liệu số trong vụ truyền bá văn hoá phẩm đồi trụy phải đi đúng chuỗi bảo quản: biên bản – sao lưu chuẩn – hash – niêm phong – ghi log – phân tách bản gốc/bản làm việc. Làm đúng ngay từ đầu sẽ giúp dữ liệu được Toà chấp nhận, giảm tranh cãi và bảo vệ bạn tốt hơn. Khi cần đồng hành, hãy tìm đến một Luật sư uy tín Thành phố Hồ Chí Minh như Luật sư 11 hoặc trực tiếp liên hệ Luật sư Nguyễn Thành Huân để được hướng dẫn chi tiết theo hồ sơ của bạn. Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo
