Thời hiệu khởi tố vụ án hình sự là bao lâu? Cách tính đúng

Trả lời nhanh: “thời hiệu khởi tố vụ án hình sự” là cách người dân thường tìm kiếm; thuật ngữ pháp lý chính xác là thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự. Thời hiệu thông thường là 05, 10, 15 hoặc 20 năm, tùy loại tội phạm. Mốc tính bắt đầu từ ngày tội phạm được thực hiện, không mặc nhiên tính từ ngày bị hại phát hiện hay gửi đơn tố giác.

Không thể chỉ nhìn số năm đã trôi qua để kết luận vụ việc còn hay hết thời hiệu. Cần xác định đúng tội danh, khoản áp dụng, khung hình phạt, ngày thực hiện hành vi, việc tính lại và trường hợp loại trừ. Luật sư 11 hướng dẫn cách kiểm tra theo từng bước, đồng thời phân biệt thời hiệu với các thời hạn tố tụng.

Thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự là gì và kéo dài bao lâu?

Khoản 1 Điều 27 Bộ luật Hình sự xác định đây là thời hạn do Bộ luật quy định; hết thời hạn đó thì người phạm tội không bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Khởi tố vụ án là một quyết định tố tụng khi có dấu hiệu tội phạm. Hai khái niệm liên quan nhưng không đồng nhất. Trên thực tế, sự nhầm lẫn giữa chúng khiến nhiều người đánh giá sai vị thế pháp lý của mình, vì vậy khi làm việc với luật sư bào chữa trong vụ án hình sự, việc tách bạch thời hiệu với các thời hạn tố tụng luôn là bước kiểm tra đầu tiên.

Theo Điều 9 và Điều 27 của Bộ luật Hình sự hiện hành tại Văn bản hợp nhất số 135/VBHN-VPQH, bốn mốc thông thường được xác định như sau:

Cùng một tội danh có thể có nhiều khoản và khung hình phạt. Phải phân loại theo mức cao nhất của khung hình phạt có thể áp dụng, không dựa vào mức án dự đoán hoặc chỉ nhìn tên tội danh.

Cách chọn đúng mốc và xác định ngày bắt đầu

Trước hết, xác định hành vi có dấu hiệu của tội danh nào và thuộc khoản nào. Sau đó, lấy mức cao nhất của khung hình phạt tại khoản đó để phân loại theo Điều 9 và đối chiếu Điều 27. Nếu điều luật đã sửa đổi, cần kiểm tra văn bản áp dụng tại thời điểm thực hiện hành vi và quy định có lợi cho người phạm tội.

Khoản 3 Điều 27 quy định thời hiệu được tính từ ngày tội phạm được thực hiện. Do đó, ngày bị hại phát hiện, ngày gửi đơn tố giác, ngày cơ quan tiếp nhận nguồn tin hoặc ngày ra quyết định khởi tố không tự động trở thành ngày bắt đầu. Ví dụ, hành vi xảy ra ngày 01/01/2020 nhưng đến ngày 01/02/2024 mới bị phát hiện thì mốc tính vẫn thường bắt đầu từ ngày 01/01/2020.

Với hành vi diễn ra nhiều lần, kéo dài hoặc khó xác định thời điểm hoàn thành, phải đối chiếu cấu thành tội phạm và hồ sơ. Không tự lấy ngày giám định, ngày phát sinh tranh chấp hoặc ngày lượng hóa thiệt hại làm mốc. Sai sót này đặc biệt phổ biến ở các vụ việc bắt nguồn từ giao dịch nhà đất, chẳng hạn chuyển nhượng bằng giấy tờ giả hoặc chiếm đoạt tiền đặt cọc. Khi hồ sơ vừa có yếu tố hình sự vừa gắn với quyền sử dụng đất, nên trao đổi thêm với luật sư tư vấn đất đai và tranh chấp nhà đất để xác định đúng giao dịch gốc và thời điểm hành vi hoàn thành.

Hai trường hợp thời hiệu được tính lại

Pháp luật không trao quyền tùy nghi “gia hạn” thời hiệu. Điều 27 chỉ quy định hai trường hợp tính lại. Khi đủ điều kiện, một thời hiệu mới bắt đầu từ mốc luật định; không phải tạm dừng rồi cộng tiếp khoảng thời gian còn lại.

1. Thực hiện hành vi phạm tội mới trong thời hiệu

Nếu trong thời hiệu của tội cũ, người phạm tội thực hiện hành vi phạm tội mới mà Bộ luật Hình sự quy định mức cao nhất của khung hình phạt đối với tội mới là trên 01 năm tù, thời hiệu của tội cũ được tính lại kể từ ngày thực hiện hành vi mới.

Cần kiểm tra hành vi mới xảy ra khi thời hiệu cũ còn; đủ dấu hiệu tội phạm; và khung hình phạt có mức cao nhất trên 01 năm tù. Hành vi xảy ra sau khi thời hiệu cũ đã hết không làm thời hiệu “sống lại”.

2. Cố tình trốn tránh và đã có quyết định truy nã

Nếu trong thời hiệu, người phạm tội cố tình trốn tránh và cơ quan có thẩm quyền đã ra quyết định truy nã, thời hiệu được tính lại từ ngày người đó ra đầu thú hoặc bị bắt giữ. Hai điều kiện “cố tình trốn tránh” và “đã có quyết định truy nã” phải được xem xét đồng thời.

Việc một người đổi chỗ ở, đi làm xa, mất liên lạc hoặc chưa nhận được giấy mời không tự động đồng nghĩa với trường hợp này. Cần kiểm tra quyết định truy nã, thời điểm ban hành, tài liệu về việc trốn tránh và ngày ra đầu thú hoặc bị bắt. Đây là tình huống mà việc có luật sư tư vấn hình sự đồng hành từ sớm đặc biệt có ý nghĩa, bởi quyết định ra đầu thú vào thời điểm nào ảnh hưởng trực tiếp đến cách tính thời hiệu và các tình tiết giảm nhẹ.

Liên hệ với hotline Luật sư 11 để được tư vấn – 0979800000 – Zalo

Trường hợp không áp dụng thời hiệu và hậu quả tố tụng

Điều 28 Bộ luật Hình sự quy định không áp dụng các mốc nêu trên đối với: các tội xâm phạm an ninh quốc gia tại Chương XIII; các tội phá hoại hòa bình, chống loài người và tội phạm chiến tranh tại Chương XXVI; tội tham ô tài sản thuộc khoản 3, khoản 4 Điều 353; và tội nhận hối lộ thuộc khoản 3, khoản 4 Điều 354.

Không phải mọi tội tham nhũng đều không có thời hiệu. Ngoại lệ chỉ gồm đúng các khoản vừa nêu; việc sửa đổi hình phạt của một số tội danh không tự làm mất quy định tại Điều 28.

Khi đã hết thời hiệu và không có căn cứ tính lại hoặc ngoại lệ, khoản 5 Điều 157 của Bộ luật Tố tụng hình sự hiện hành tại Văn bản hợp nhất số 17/VBHN-VPQH xác định đây là căn cứ không khởi tố vụ án. Nếu vụ án đã được khởi tố, cơ quan tiến hành tố tụng phải xem xét căn cứ đình chỉ tương ứng với giai đoạn điều tra, truy tố hoặc chuẩn bị xét xử.

Hết thời hiệu không làm hành vi trở thành hợp pháp và không phải bản án tuyên vô tội. Nghĩa vụ hoàn trả, bồi thường hoặc trách nhiệm khác phải được đánh giá riêng. Cũng cần phân biệt với thời hiệu thi hành một bản án hình sự đã có hiệu lực.

Góc nhìn luật sư: Theo Luật sư Nguyễn Thành Huân – Giám đốc Công ty Luật sư 11, sai sót thường gặp là lấy ngày phát hiện làm ngày bắt đầu hoặc chỉ nhìn tên tội danh. Kết luận cần chỉ rõ khoản luật, khung hình phạt, ngày thực hiện hành vi và căn cứ tính lại, nếu có.

Câu hỏi thường gặp khi kiểm tra thời hiệu

Sau 10 năm mới tố giác thì cơ quan có tiếp nhận không?

Người dân vẫn có thể gửi tố giác và tài liệu. Cơ quan có thẩm quyền phải đánh giá cụ thể: từng loại tội có mốc 05, 10, 15 hoặc 20 năm, đồng thời còn phải kiểm tra việc tính lại và Điều 28.

Nên chuẩn bị mốc xảy ra hành vi, từng lần thực hiện, thiệt hại, người liên quan và quyết định tố tụng đã có. Có thể tham khảo dịch vụ luật sư hình sự của Luật sư 11 khi cần kiểm tra hồ sơ.

Cơ quan tố tụng có được gia hạn thời hiệu không?

Không có cơ chế tùy ý kéo dài bốn mốc luật định. Kết quả chỉ thay đổi khi có trường hợp tính lại tại Điều 27 hoặc tội phạm thuộc Điều 28. Vì vậy, không thể thay việc kiểm tra hồ sơ bằng phép cộng số năm đơn giản.

Kết luận: xác định thời hiệu khởi tố vụ án hình sự cần đi qua năm bước: định tội danh, xác định khoản, phân loại theo khung hình phạt, chốt ngày thực hiện và kiểm tra việc tính lại hoặc ngoại lệ. Luật sư 11 khuyến nghị chưa kết luận đã hết thời hiệu khi còn thiếu mốc thời gian hoặc tài liệu quan trọng.