Dùng AI deepfake xúc phạm: có cấu thành tội làm nhục? -

Dùng AI deepfake xúc phạm: có cấu thành tội làm nhục? Phân tích rõ dấu hiệu, mức phạt, cách xử lý. Tư vấn bởi Luật sư 11.

Sự bùng nổ công cụ AI khiến “deepfake” trở nên phổ biến, kéo theo nhiều vụ ghép mặt, bóp méo tiếng nói để bôi nhọ người khác. Câu hỏi nóng nhất là: “Dùng AI deepfake xúc phạm: có cấu thành tội làm nhục?” Bài viết này đi thẳng vào khía cạnh pháp lý trọng tâm, giúp bạn nhận diện tình huống, mức phạt, và hướng xử lý thực tế—dưới góc nhìn của một luật sư uy tín Thành phố Hồ Chí Minh thuộc hệ thống Luật sư 11.

1) Bức tranh pháp lý: “làm nhục”, “vu khống” và hành vi trên mạng

Về bản chất, deepfake là công cụ; vấn đề nằm ở mục đích và hệ quả của người sử dụng. Pháp luật hình sự Việt Nam điều chỉnh qua ba “trục” hay gặp:

Tội làm nhục người khác (Điều 155 BLHS 2015, sửa đổi 2017): Xâm phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự của người khác. Hình phạt cơ bản có thể là cảnh cáo, phạt tiền 10–30 triệu, hoặc cải tạo không giam giữ đến 03 năm; có khung phạt tù cao hơn khi có tình tiết tăng nặng (phạm tội nhiều lần, với nhiều người, lợi dụng mạng máy tính, v.v.).
Tội vu khống (Điều 156 BLHS 2015, sửa đổi 2017): Bịa đặt, loan truyền điều biết rõ là sai sự thật nhằm xúc phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm, hoặc gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của người khác. Khung phạt từ tiền, cải tạo không giam giữ đến tù giam; nặng hơn nếu phạm tội có tổ chức, dùng mạng, gây ảnh hưởng xấu, v.v.
Tội đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng máy tính, mạng viễn thông (Điều 288 BLHS): Khi hành vi tung phát/khai thác nội dung deepfake xâm phạm lợi ích hợp pháp, gây dư luận xấu làm giảm uy tín cá nhân, tổ chức…, mức phạt có thể đến 07 năm tù tùy trường hợp.

Kết luận mục này: Nếu video/ảnh deepfake được tạo – phát tán để bôi nhọ, hạ nhục, nhiều khả năng rơi vào Điều 155; nếu deepfake bịa đặt sự kiện sai sự thật gây tổn hại, có thể là Điều 156; còn hành vi đưa, sử dụng nội dung sai trái trên mạng phù hợp dấu hiệu Điều 288. Trên thực tế, cơ quan tố tụng sẽ đánh giá ý thức chủ quan, mức độ xúc phạm, phạm vi phát tán và hậu quả.

2) Khi nào deepfake “chạm ngưỡng” tội làm nhục?

Để “cấu thành” tội làm nhục khi dùng deepfake, cơ quan tố tụng thường xem xét các điểm mấu chốt sau:

Hành vi: Tạo, chỉnh sửa, ghép hình/giọng nói nhằm xúc phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm của nạn nhân (ví dụ gán ghép hành vi đồi bại, bôi nhọ thân thể, hạ thấp giá trị con người).
Mức độ nghiêm trọng: Không chỉ là lời châm biếm; phải đạt mức xúc phạm nghiêm trọng, thể hiện qua ngữ cảnh, phạm vi lan truyền, hậu quả tâm lý – xã hội đối với nạn nhân.
Lỗi: Cố ý xúc phạm (biết rõ nội dung làm nhục nhưng vẫn làm và phát tán).
Phương tiện, phạm vi: Lợi dụng mạng máy tính/mạng xã hội thường bị coi là tình tiết tăng nặng (phạm vi tác động rộng, khó khắc phục).

2.1) Các dấu hiệu “nghiêm trọng” thường được cân nhắc

Một số căn cứ đánh giá tính nghiêm trọng trên thực tế gồm: nội dung mang tính hạ nhục trần trụi, xúc phạm tình dục; tần suất/chu kỳ phát tán; số lượng người tiếp cận; tác động đến học tập, công việc, các mối quan hệ; biểu hiện tổn thương tâm lý (có hồ sơ y tế); hay việc cố ý gắn tên, tài khoản thật của nạn nhân. Không phải cứ có deepfake là tự động thành tội—mấu chốt là mức độ xúc phạm và hậu quả. Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo

3) Phân biệt với vu khống và Điều 288: tránh “định sai tội danh”

Làm nhục (Điều 155) chú trọng xúc phạm nhân phẩm;
Vu khống (Điều 156) nhấn vào thông tin bịa đặt sai sự thật gây tổn hại;
Điều 288 điều chỉnh hành vi đưa/sử dụng thông tin trái phép trên mạng gây hậu quả xã hội tiêu cực.

Trong thực tế, deepfake thường vừa xúc phạm, vừa bịa đặt, lại phát tán trên mạng. Do đó có thể:

Ưu tiên tội danh “đặc thù hơn” theo lỗi trội (ví dụ: làm nhục nếu nội dung chủ yếu là nhục mạ thô bạo); hoặc
Xem xét đồng phạm/nhiều tội nếu hành vi độc lập thỏa nhiều cấu thành (cơ quan tố tụng sẽ cân nhắc tránh xử lý chồng chéo).

Lưu ý: Dùng mạng xã hội để phát tán là tình tiết tăng nặng đã được liệt kê trong điều luật; mức phạt có thể tăng theo khung.

3.1) Khi nào chuyển hóa thành vu khống hoặc “cộng dồn” thêm Điều 288?

Vu khống: Deepfake “dựng chuyện” về hành vi mà nạn nhân không hề thực hiện (ví dụ cắt ghép cảnh phạm tội), nhằm làm họ bị coi thường hoặc chịu xử lý bất lợi.
Điều 288: Người đăng, chia sẻ, duy trì kho lưu trữ deepfake trái phép, tạo bot khuếch tán, mở group “dìm hàng” có điều kiện đủ theo điều luật… có thể bị xem xét riêng về 288, nhất là khi gây dư luận xấu làm giảm uy tín cá nhân/tổ chức.

Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo

4) Hướng xử lý thực tế cho nạn nhân deepfake

Ngay khi phát hiện nội dung deepfake:

Thu thập chứng cứ đúng cách
- Chụp màn hình kèm URL, ngày giờ, ID bài; tải video ở độ phân giải gốc nếu có.
- Dùng công cụ web-archive nội dung (nếu làm được) và sao lưu vào ổ cứng/đám mây.
- Liệt kê nick/tài khoản phát tán, thời điểm, số lượt xem, bình luận.
- Nếu có dấu hiệu tổn thương tâm lý, đi khám để có hồ sơ y khoa.
Yêu cầu nền tảng gỡ bỏ – khóa lan truyền
- Gửi yêu cầu vi phạm quyền riêng tư/hình ảnh.
- Kèm chứng cứ cho thấy bạn là người trong video/ảnh.
Tố giác tội phạm
- Gửi hồ sơ tới Cơ quan CSĐT nơi cư trú hoặc nơi xảy ra hành vi; trình bày rõ dấu hiệu Điều 155/156/288.
- Đề nghị trưng cầu giám định kỹ thuật số nếu cần (metadata, nguồn phát tán, dấu vết chỉnh sửa).
Yêu cầu bồi thường dân sự
- Trong vụ án hình sự (nếu khởi tố), bạn có thể yêu cầu bồi thường; hoặc khởi kiện dân sự độc lập về trách nhiệm bồi thường thiệt hại (tổn thất tinh thần, chi phí khắc phục hậu quả, tổn thất thu nhập…).
Truy cứu người “khuếch tán”
- Người chia sẻ lại nội dung deepfake kèm lời lẽ nhục mạ hoặc gắn thẻ nạn nhân có thể bị xem xét đồng phạm hoặc hành vi độc lập (nhất là theo Điều 288 nếu đủ yếu tố).

4.1) Quy trình nhanh: từ báo cáo nền tảng đến hồ sơ pháp lý

Bước 1: Gửi báo cáo vi phạm trên nền tảng (Facebook, TikTok, YouTube…), giữ lại mã báo cáo.
Bước 2: Lập bản tường trình diễn biến theo mốc thời gian.
Bước 3: Gộp tất cả chứng cứ (ảnh chụp, link, video, bản sao kê thiệt hại như hợp đồng bị hủy…).
Bước 4: Tới Cơ quan điều tra/Viện kiểm sát để nộp đơn tố giác; theo dõi phiếu tiếp nhận.
Bước 5: Chủ động làm việc với luật sư để xây dựng chiến lược pháp lý, bao gồm bảo vệ danh tính, ràng buộc trách nhiệm người phát tán, và yêu cầu bồi thường.

Liên hệ với Luật sư 11 qua hotline để được tư vấn – 0979800000 – Zalo

5) Góc nhìn luật sư

Theo Luật sư Nguyễn Thành Huân – Giám đốc Công ty Luật sư 11, xu hướng xử lý các vụ deepfake hiện nay chú trọng mức độ tổn hại thực tế và ý thức cố ý. Cùng một nội dung, nếu chỉ phát tán trong phạm vi hẹp, chưa gây tác động đáng kể, có thể bị xử phạt hành chính; nhưng khi lan truyền rộng, “gắn mác” bỉ ổi, gây khủng hoảng tinh thần hoặc thiệt hại nghề nghiệp, khả năng khởi tố hình sự tăng rất cao.

Một điểm đáng lưu ý khác là chuỗi hành vi: người đặt hàng làm deepfake, người dựng và người phát tán có thể là các vai trò khác nhau trong vụ án. Theo kinh nghiệm của Luật sư 11, điều tra kỹ dòng chảy dữ liệu (từ file mẫu, công cụ tạo, đến kênh phát tán) là chìa khóa xác định mức độ tham gia của từng người. Với tư cách luật sư uy tín Thành phố Hồ Chí Minh, chúng tôi khuyến nghị nạn nhân hành động sớm để hạn chế vòng lặp chia sẻ.

Nhấn mạnh thêm: Theo Luật sư Nguyễn Thành Huân – Giám đốc Công ty Luật sư 11, hãy tránh tự thương lượng với nhóm phát tán nếu chưa đủ chứng cứ; tốt hơn là vừa khóa lan truyền, vừa chuẩn hóa hồ sơ và làm việc qua luật sư để giữ lợi thế.

6) FAQ nhanh

1) Dùng AI deepfake để chọc ghẹo bạn bè có bị coi là tội làm nhục không?
Phụ thuộc mức độ xúc phạm và hậu quả. Nếu nội dung xúc phạm nghiêm trọng, lan truyền rộng, người thực hiện có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự theo Điều 155; nếu bịa đặt sai sự thật gây hại, cân nhắc Điều 156; và nếu đưa/sử dụng thông tin trái phép trên mạng gây dư luận xấu, có thể rơi vào Điều 288.

2) Nếu tôi chỉ “share lại” video deepfake thì có sao không?
Vẫn có rủi ro pháp lý. Chia sẻ lại có chủ đích và kèm lời lẽ xúc phạm/lan truyền sai sự thật có thể bị xem xét đồng phạm hoặc hành vi độc lập theo các điều luật liên quan.

3) Tôi có thể yêu cầu bồi thường gì?
Có thể yêu cầu xin lỗi công khai, gỡ bỏ nội dung, bồi thường thiệt hại (tổn thất tinh thần, giảm thu nhập, chi phí khắc phục…), tùy hồ sơ chứng minh.

Kết luận

Trở lại câu hỏi trung tâm: “Dùng AI deepfake xúc phạm: có cấu thành tội làm nhục?” — Có, nếu hành vi đạt mức xúc phạm nghiêm trọng theo Điều 155 và thỏa các dấu hiệu cấu thành; đồng thời, tùy tình huống, có thể chuyển hóa sang vu khống (Điều 156) hoặc xử lý theo Điều 288 nếu có hành vi đưa/sử dụng thông tin trái phép trên mạng. Lời khuyên của Luật sư 11 – một luật sư uy tín Thành phố Hồ Chí Minh – là hành động sớm, thu thập chứng cứ bài bản, và làm việc qua luật sư để bảo vệ quyền lợi tối đa.